Төп менюны ачу

Беларусия

Көнчыгыш Аурупада урнашкан дәүләт

Беларусь яки Акрусия (белар. Беларусь), рәсми атамасы Беларусь Җөмһүрияте (белар. Рэспубліка Беларусь) – Көнчыгыш Аурупада урнашкан дәүләт. 1991 елга кадәр – Беларус Совет Социалистик Республикасы. Күршеләре: Русия, Латвия, Литва, Польша, Украина.

Беларус
Flag of Belarus.svg
Байрак
Coat of arms of Belarus (official).svg
Илтамга
Башкала Минск
Халык саны 9 494 200 (1 октябрь 2015, бәя) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 25 август 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+03:00
Рәсми тел беларус теле, урыс теле
Җәгърафия
Мәйдан 207,600.496983 дүрткел киламитер
Координатлар 53.5283°N 28.0467°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Канун чыгару органы Беларус Җөмһүриятенең милли җыелышы
Дәүләт башлыгы Александр Лукашенко
Башлык исеме Беларусның баш министры
Хөкүмәт башлыгы Сергей Румас
Икътисад
ТЭП $54 442 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $5740 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Беларус сумы
Инфеләсә 10.6% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 6% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.62 (2014)[2]
КПҮИ 0.798 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 73.82683 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 101 (янгын сакчылары)[5]
  • 102 (пүлисә)[5]
  • 103 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 220 вольт
    Телефон коды +375
    ISO 3166-1 коды BY
    ХОК коды BLR
    Интернет домены .by, .бел

    Эчтәлек

    ГеографияҮзгәртү

    ЧиктәшлекҮзгәртү

    Як Ил
    Төньяк Латвия (чик озынлыгы — 143 км), Русия
    Көнчыгыш Русия (чик озынлыгы — 990 км)
    Төньяк-көнчыгыш Литва (чик озынлыгы — 462 км)
    Көнбатыш Польша (чик озынлыгы — 399 км)
    Көньяк Украина (чик озынлыгы — 975 км)

    Кырый ноктлаларҮзгәртү

    Беларусьның Витебск өлкәсендә Аурупаның географик үзәге урнаша.

    РельефҮзгәртү

    Беларусь Көчыгыш Аурупа тигезлегендә урнаша, илнең иң калку өлеше үзәк өлеше була — шунда Беларус таулар тезмәсе урнаша; Беларус таулар тезмәсененең Минск калкулыгында Беларусьның иң биек ноктасы — Дзержинский тавы (345 м) урнаша. Беларусьның иң түбән ноктасы — Неман елгасы (Литва белән чиге янында) (90 м).

    КлиматҮзгәртү

    Беларусь климаты — континенталь климатыннан диңгез климатына күчә торган уртача климат. Иң җылы ай — июнь (урта температурасы — 17°С…19°С), иң салкын ай — гыйнвар (уртача температура — -4,4°С…-8°С). Уртача еллык явым-төшем күләме — 600-700 мм.

    ГидрографияҮзгәртү

    Төп елгалар — Днепр, Көнбатыш Двина, Неман, Припять. Иң зур күл — Нарочь күле (80 км²). Беларусь территорянең 1/3 өлешен сазлыклар биләп тора, алар күбесенчә Полесьеда урнаша.

    ТарихҮзгәртү

    Борынгы тарихҮзгәртү

    Беренче сәяси берләшмәләр хәзреге Беларусь территориясендә VI—IX гасырларда барлыкка килә.[8] Славяннар һәм балтлар мәдәниятләре кушылу нәтиҗәсендә кривич, дрегович, радимич, ятвяг, литва кабиләләре барлыкка килә.

    Киев Русе эчендәҮзгәртү

    IX гасырның ахырында Киев Русе барлыкка килә, аның тәркибенә акрынлап Беларусь территориясе дә керә.

    Борынгы Русьның таркалу процессы вакытында XI гасырның ахырында — XII гасырның башында Полоцк, Смоленск һәм Туров кенәзлекләре аерылып чыга; XII гасырда Гродно, Слуцк, Орша, Мстиславль, Новогрудок, Логойск, Друцк һ. б. кенәзлекләр барлыкка килә.

    Монгол-татар ябырылуыннан соң хәзерге Беларусь җирләре акрынлап Бөек Литва кенәзлеге составына кертеләләр.

    Бөек Литва кенәзлеге эчендәҮзгәртү

    Речь Посполитая эчендәҮзгәртү

    Русия империясе эчендәҮзгәртү

    XVIII гасырның ахырында, Речь Посполитаяның бүлүләре һәм Тилзит солыхы нәтиҗәсендә Беларусь территориясе Русия империясе составына кертелә.

    1812 елгы сугышы вакытында Беларусь территориясенә зур зыян китерелә, күп кеше һәлак була.

    18621863 елларда Беларусь, Польша һәм Литва җирләрендә Поляк күтәрелеше була.

    1871 елда Беларусь территориясендәге беренче тимер юл (МәскәүСмоленскБрест) төзелә.

    1917 елның революциягә кадәр хәзерге Беларусь җирләре Витебск, Могилев, Минск, Гродно, Житомир (өлешчә) һәм Вильно (өлешчә) губерналары составында булганнар.

    19141918 елларда Беларусь — Беренче бөтендөнья сугышы хәрәкәтләре мәйданы. 1915 елда Горлица-Тарново арасындагы урыс фронтын өзү нәтиҗәсендә Алмания Двинск—Поставы—Барановичи—Пинск сызыгы кадәр көнбатыш җирләрен, ә 1918 елның Брест солыхы нәтиҗәсендә — бөтен территориясен басып ала.

    Ватандашлар сугышы вакытындаҮзгәртү

    Моны да карагыз: Русия ватандашлар сугышы

    1918 елның 25 мартында алман оккупациясе астындагы территорияләрдә Беларусь Халык Республикасы игълан ителә. Алманнар китүдән соң БХР территориясе зур каршылыксыз Кызыл Армия тарафыннан басып алына. Смоленскида узган 1918 елның 30-31 декабрьдагы Русия империясе Төньяк-Көнбатыш өлкәләренең РСДРП (б) оешмалары конференциясендә Беларусьның совет хөкүмәте оештырыла; 1919 елның 1 гыйнварында Совет Социалистик Беларусь Республикасы игълан ителә. 8 гыйнварда ССБР хөкүмәте Смоленскидан Минскига күчә. 31 гыйнварда ССРБ РСФСР составыннан чыгарыла, аның бәйсезлеген Совет Русиянең хөкүмәте таный.

    27 февральдә Совет Социалистик Беларусь Республикасы Литва Совет Социалистик Республикасы белән Литва-Беларус Совет Социалистик Республикасына (кыскача Литбел) берләштерелә.

    1919 елның яз-җәй эчендә Литбел территориясе Польша гаскәрләре тарафыннан басыла. Кызыл Армиянең 1920 елның яз-җәйге каршы һөҗүме нәтиҗәсендә Беларусьның зур өлешен кире ала һәм яңабаштан анда Беларус Совет Социалистик Республиканы игълан итә. 1921 елгы ССРБ һәм Польша арасындагы Рига килешүе нәтиҗәсендә Көнбатыш Беларусь Польша составына күчә.

    Беларус Совет Социалистик РеспубликасыҮзгәртү

    1924 һәм 1926 елларда БССР составына Витебск (Витебск белән), Смоленск (Орша белән) һәм Гомель (Гомель белән) губерналары өлешләре кертеләләр. 1936 елга кадәр БССРда дүрт рәсми тел булган — беларус, урыс, поляк һәм идиш.

    1939 елда БССР составына Көнбатыш Беларусь кертелә.[9]

    1941 елның 22 июньдә Алмания Совет Берлегенә һөҗүм итә. БССР территориясе алман гаскәрләре тарафыннан 1941 елның җәй-кыш эчендә тулысынча басып алына. Оккупация чорында Беларусь территориясендә киң партизан хәрәкәте җәелеп китә. Беларусь территориясе 19431944 елларда «Багратион» операциясе нәтиҗәсендә азат ителә. 1945 елда Беларус Совет Социалистик Республикасы Берләшкән Милләтләр Оешмасының дәүләт-нигезләүчеләрнең берсе була.

    1986 елның 26 апрельдә Чернобыль атом электростанциясендә һәлакәте була, аның нәтиҗәсендә Беларусь территорясенең зур өлеше радиацион агуына дучар була.

    1990 елның 27 июнендә Беларус ССРы Дәүләт суверенлыгы турында Декларация кабул ителә.

    Бәйсезлек периодыҮзгәртү

    1994 елда Беларусь Конституциясе кабул ителә.

    1995 елда Александр Лукашенко тәкъдиме буенча үткәрелгән референдумы буенча Беларусьда урыс теленә дә дәүләт теле статусын бирелә, яңа флаг һәм герб кабул ителә.

    ХалыкҮзгәртү

    Торак пунктларҮзгәртү

    Моны да карагыз: Беларусия шәһәрләре исемлеге
    2009 елның җанисәбе буенча Беларусьда 112 шәһәр, 94 шәһәр тибындагы бистә[10] һәм 23 549 авыл торак пункт[11] исәпләнә.

    115px
    Минск
     
    Гомель
     
    Могилёв
     
    Витебск

    Урын Шәһәр Беларус исеме Халык саны

     
    Гродно
     
    Брест
     
    Бобруйск

    Барановичи

    1 Минск Мінск 1 836 808
    2 Гомель Гомель 482 652
    3 Могилёв Магілёў 347 928
    4 Витебск Віцебск 347 928
    5 Гродно Гродна 327 540
    6 Брест Брэст 309 764
    7 Бобруйск Бабруйск 215 092
    8 Барановичи Баранавічы 168 240
    9 Борисов Барысаў 147 381
    10 Пинск Пінск 130 355
    11 Орша Орша 117 225
    12 Мозырь Мазыр 108 792
    13 Солигорск Салігорск 102 297
    14 Новополоцк Наваполацк 98 138
    15 Лида Ліда 97 629
    16 Молодечно Маладзечна 94 282
    17 Полоцк Полацк 82 547
    18 Жлобин Жлобін 75 866
    19 Светлогорск Светлагорск 69 995
    20 Речица Рэчыца 64 731
    2009 ел җанисәбе буенча


    Белоруссия татарларыҮзгәртү

    Моны да карагыз: Польша-Литва татарлары

    Административ бүленешҮзгәртү

    Минск өлкәсеБрест өлкәсеГомель өлкәсеГродно өлкәсеМогилев өлкәсеВитебск өлкәсеМинск 
    Беларусиянең административ бүленеше

    Беларусь — унитар республика, административ берәмлек — өлкә. Беларусь 6 өлкәгә бүленә:

    ИкътисадҮзгәртү

    ТранспортҮзгәртү

    Тимер юл транспортыҮзгәртү

    Беларусь тимер юлларның гомум озынлыгы — 5 512 километр, шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар — 897 километр.

    Һава транспортыҮзгәртү

    Халыкара аэропортлар Минскида, Брестта, Витебскида, Гомельдә, Гроднода һәм Могилёвда урнашалар.

    МәдәниятҮзгәртү

    СимволикаҮзгәртү

    Моны да карагызҮзгәртү

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/BLR.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.
    8. http://www.mfa.gov.by/upload.old/mag/bf2009r.pdf
    9. Закон СССР от 2.11.1939 о включении Западной Белоруссии в состав СССР и воссоединении её с БССР
    10. http://web.archive.org/web/20101030225419/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.4-0.pdf
    11. http://web.archive.org/web/20101030221753/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.5-0.pdf