Төп менюны ачу

Украи́на (укр. Україна - Украйина)Көнчыгыш Аурупада урнашкан дәүләт. Тулысынча Аурупада урнашкан иң зур дәүләт. Украинада 350 000 татар яши.

Украина
Flag of Ukraine.svg
Байрак
Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
Илтамга
Башкала Киев
Халык саны 42 558 328 (1 февраль 2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 24 август 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+02:00, UTC+03:00, Көнчыгыш Аурупа вакыты
Рәсми тел украин теле
Җәгърафия
Мәйдан 603,629 дүрткел киламитер
Координатлар 49°N 32°E Edit this on Wikidata
UA
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Пётр Порошенко
Хөкүмәт башлыгы Владимир Борисович Гройсман
Икътисад
ТЭП $112 154 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП $2115 ±0.01 (2015) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Гривна
Инфеләсә 12.4% (2016)
Акчалата резерв 7 538 804 525 ±1 АКШ дуллыры (2014) Edit this on Wikidata
Эшсезлек дәрәҗәсе 8% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.498 (2014)[2]
КПҮИ 0.747 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 71.47634 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • 101 (янгын сакчылары)[5]
  • 102 (пүлисә)[5]
  • 103 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Schuko[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң
    Челтәр көчәнеше 230 вольт
    Телефон коды +380
    ISO 3166-1 коды UA
    ХОК коды UKR
    Интернет домены .ua


    Украинаны төньяктан көньякка якынча икегә бүлеп Днепр елгасы ага.

    2001 елның җанисәбе буенча, халык саны — 48,457 миллион кеше, 2012 елда халык саны — 45 559 235 кеше.[14]

    Дәүләт теле — украин теле, кайбер регионнарда рус, румын/молдав, һәм венгр телләрнең рәсми статусы бар.

    Дәүләт төзелеше — унитар дәүләт, Парламент-президент республикасы. 2014 елның 22 февралендә дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә Евромәйдан көчләре хакимиятне басып ала, президент булып сайланган Виктор Янукович Киевтан кача, Югары Рада 23 февральдә президент вазифаларына Александр Турчиновны вакытлыча билгели.[15] 25 майда узган сайлауларда Пётр Порошенко беренче турда яңа президент булып сайлана, ләкин Яңарусия танылмаган дәүләтенә кергән Донецк һәм Луганск Халык Җөмһүриятләре сайлауларда катнашмый диярлек.

    27 административ-территориаль берәмлеккә бүленә, шул исәптә 25 өлкә, 2014 елга кадәр 2 дәүләт буйсынудагы шәһәр (Акъяр һәм Киев) һәм Кырым Автономияле Җөмһүрияте, әмма Акъяр шәһәре һәм Кырым АҖ Кырым кризисыннан соң Русия эченә керде.

    Украина бәйсезлек көне — 24 август 1991.

    Эчтәлек

    ГеографияҮзгәртү

    ЧиктәшлекҮзгәртү

    Як Ил
    Төньяк-көнбатыш, көнбатыш Русия
    Төньяк Белорусия
    Төньяк-көнбатыш Польша
    Көнбатыш Словакия, Маҗарстан
    Көньяк-көнбатыш Румыния, Молдавия, Днестр буе Молдован Җөмһүрияте

    Көньякта Кара һәм Азак диңгезләре белән юыла.

    Кырый нокталарҮзгәртү

    Украинаның географик үзәге Черкассы өлкәсендәге Марьяновка авылы янында урнаша.

    РельефҮзгәртү

    Украина күбесенчә Көчыгыш Аурупа тигезлегендә урнаша, ләкин илнең кайбер өлешләрендә таулар урнашалар: 2014 елга кадәр Кырымда Кырым таулары урнашалар иде (иң биек ноктасы — Роман-Кош тавы, 1545 м); көнбатышта — Карпат таулары урнашалар (иң биек ноктасы — Говерла тавы, 2061 м, шулай ук Украинаның иң биек ноктасы).

    КлиматҮзгәртү

    Гыйнварның урта температурасы — -8°…+4°С, июльнең урта температурасы — +18°…+23°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300—700 мм, Кырым тауларында — 1000-1200 мм, Карпат тауларында — 1200-1600 мм.

    ГидрографияҮзгәртү

    Елгалар күбесенчә Кара һәм Азак диңгезләре бассейнына керәләр. Төп елгалар — Днепр, Северский Донец, Көнбатыш Буг, Днестр, Дунай. Иң зур күл — Сасык (Кундук) күле (204,8 км²).

    ТарихҮзгәртү

    Борынгы тарихҮзгәртү

    Хәзерге Украина территориясендә беренче дәүләт берәмлекне безнең эрага кадәр VII гасырда скифлар оештыралар. Шул ук вакытта Төньяк Кара диңгез буенда грек колонияләре барлыкка киләләр. Б. э. к. 200-елларда скифларны сарматлар кысып чыгаралар. III гасырда хәзерге Украина территориясенә төньяк-көнбатыштан готлар керәләр һәм Ойум патшалыгын оештыралар. 375 елда готлар һуннардан җиңелүгә дучар булалар һәм Рим империясе территориясенә күчереп урнашырга мәҗбүр ителәләр.

    IV гасырыннан хәзерге Украина территориясендә славян кабиләләре урнашырга башлыйлар. V гасырда Украинаның сулъягы һәм Кырым Хәзәр каһанлыгыннан бәйлелегенә эләгәләр. 7 гасырда Кара диңгез көньяк буенда Бөек Болгар иле урнаша.

    ССРБ составындаҮзгәртү

     
    Украин ССР байрагы (19491992)

    1920 елның 30 декабрендә РСФСР, Кавказ арты СФСР, Украин ССР һәм Белорус ССР ССРБ барлыкка килү турнында килешүен имзалыйлар. Ленин карары буенча "пролетариат санын артырыр өчен" Украинага Новороссия тарихи төбәге тапшырыла.

    1920—1930-елларда илдә совет хакимияте украинлаштыру сәясәтен үткәрә.

    1920-елларның ахырында — 1930-елларның башында коллективизация сәясәте үткәрелә, ул 19321933 елларның массакүләм ачлыгына китерә.

    1930-елларда республиканың сәнәгатьләштерү үткәрелә.

    1934 елда республиканың башкаласы Харкаутан Киевга күчерелә.

    Икенче Бөтендөнья сугышы вакытындаҮзгәртү

    1939 елда, Алмания белән алдан килешүләре буенча, ССРБ үз гаскәрләрен Көнбатыш Украинага кертә, ул Украин ССР составына кертелә.

    1940 елда, ССРБ гаскәрләре Румыния территориясенә кергәч, Украин ССР составына Төньяк Буковина, Бессарабия өлеше, һәм Герца районы кертеләләр.

    19411944 елларда Украина Бөек Ватан сугышының сугыш хәрәкәтләре мәйданы булган. Украина халкы шул сугышында күп миллионлы югалтуларын күрә, ә республиканың икътисадына зур зыян китерелә.

    Сугыштан соңгы чорыҮзгәртү

    1945 елда ССРБның Чехословакия белән килешүе буенча Украин ССР составына Карпат арты өлкәсе кертелә.

    1954 елда, Хрущев карары буенча "«Русия һәм Украина дуслыгының 300-еллыгы» хөрмәтенә" Украин ССР составына Кырым өлкәсе кертелә.

    1986 елның 26 апрельдә Чернобыль атом электростанциясендә һәлакәт була.

    1991 елның 24 августта УССР Югары Шурасы бәйсезлек турында игълан итә. 1994 елда Украина атом-төш статусыннан баш тарта, барлык атом коралы Русиягә җибәрелә.

    Өр-яңа тарихҮзгәртү

    Моны да карагыз: Евромәйдан, 2014 елгы Русия яклы протестлар

    2013 елның декабрь аенда Виктор Янукович Аурупа Берлеге белән Ассоциациягә керергә баш тарта. Көнбатыш яклы сәяси көчләр шул белән килешмәгәннәр һәм хакимият белән ризасызлыкларын белдереп "Мәйдан"ны оештыралар. Сәяси һәм кораллы көрәш нәтиҗәсендә конституцион булмаган хәлдә Евромәйдан көчләре Киевта хакимиятне басып ала, Янукович Украинадан качып китә. Көнчыгыш Украина төбәкләре, аеруча Кырым, яңа хакимиятне легитим түгел булып саный.

    2014 елның 16 мартындагы референдум нәтиҗәсендә Кырым Республикасы Русия составына күчкән.

    7 апрелендә Донецк Халык Җөмһүрияте Киевтан бәйсезлеген игълан итә. 15 апрельдә Киев хакимияте Донецк өлкәсендә антитеррористик операцясен башлый, тиздән ул көнчыгыш төбәктә чынында ватандашлар сугышына әверелә.

    12 майда, 11 майда үткәрелгән референдумнар нәтиҗәләренә туры китереп, Донецк һәм Луганск өлкәләре үз суверенитеты һәм Донецк һәм Луганск халык республикалары дәүләтләренең барлыкка килүе турында игълан иткәннәр. 24 майда Донецк һәм Луганск халык республикалары бердәм Новороссия Берлеген игълан итәләр.

    Кораллы көчләрҮзгәртү

    Украинаның Кораллы Көчләре – илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы.

    Административ бүленешҮзгәртү

    ХалыкҮзгәртү

    Халык 1926[20] 1939[21] 1959[22] 1970[23] 1979[24] 1989[25] 2001[26]
    К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше %
    украиннар 23218,9 80,01 23667,5 76,48 32158,5 76,81 35283,9 74,87 36489,0 73,55 37419,1 72,73 37541,7 77,82
    руслар 2677,2 9,23 4175,3 13,49 7090,8 16,94 9126,3 19,37 10471,6 21,11 11355,6 22,07 8334,1 17,28
    белоруслар 75,842 0,26 158,2 0,51 290,9 0,69 385,8 0,82 406,1 0,82 440,0 0,86 275,8 0,57
    кырым татарлары 0,193 0,00 3,554 0,008 6,636 0,01 46,807 0,09 248,2 0,51
    румыннар/молдаваннар 259,33 0,9 261,23 0,843 342,6 0,82 378,0 0,8 415,4 0,84 459,3 0,89 409,6 0,85
    болгарлар 92,078 0,32 113,5 0,37 219,4 0,52 234,4 0,50 238,2 0,48 233,8 0,45 204,6 0,42
    венгрлар 0,869 0,003 149,2 0,36 157,7 0,33 164,4 0,33 163,1 0,32 156,6 0,32
    поляклар 476,4 1,64 357,7 1,16 363,3 0,87 295,1 0,63 258,3 0,52 219,2 0,43 144,1 0,30
    яһудләр 1574,4 5,43 1532,8 4,95 840,3 2,01 776,1 1,65 632,9 1,28 486,6 0,95 103,6 0,21
    греклар 104,7 0,36 107,0 0,35 104,4 0,25 106,9 0,23 104,1 0,21 98,594 0,19 91,548 0,19
    әрмәннәр 10,631 0,04 21,688 0,07 28,024 0,07 33,439 0,07 38,646 0,08 54,200 0,11 99,894 0,21
    татарлар 22,281 0,08 55,456 0,18 61,334 0,15 72,658 0,15 83,906 0,17 86,875 0,17 73,304 0,15
    алманнар 393,9 1,36 392,5 1,27 23,243 0,06 29,871 0,06 34,139 0,07 37,849 0,07 33,302 0,07
    барлык 29018,2 100,0 30946,2 100,0 41869,0 100,0 47126,5 100,0 49609,3 100,0 51452,0 100,0 48240,9 100,0

    Торак пунктларыҮзгәртү

    Моны да карагыз: Украина шәһәрләренең исемлеге

     
    Киев
     
    Харкау
     
    Харкау
     
    Днепр

    Урын Шәһәр Украинча исеме Халык саны

     
    Донецк
     
    Запорожье
     
    Львов
     
    Кривой Рог

    1 Киев Київ 2 814 258
    2 Харкау Харків 1 441 622
    3 Әдис Одеса 1 008 200
    4 Днепр Дніпропетровськ 1 001 962
    5 Донецк Донецк 962 024
    6 Запорожье Запоріжжя 772 600
    7 Львов Львів 760 026
    8 Кривой Рог Кривий Ріг 664 499
    9 Николаев Миколаїв 498 518
    10 Мариуполь Маріуполь 486 856
    11 Луганск Луганськ 431 109
    12 Винница Вінниця 370 800
    13 Макеевка Макіївка 358 156
    14 Акъяр[16] Севастополь 340 297
    15 Акмәсҗит[16] Сімферополь 336 330
    16 Херсон Херсон 302 526
    17 Полтава Полтава 298 652
    18 Чернигов Чернигів 296 836
    19 Черкассы Черкаси 286 037
    20 Горловка Горлівка 279 637
    2012 ел


    Дәүләти бәйрәмнәрҮзгәртү

    Транспорт һәм элемтәҮзгәртү

    Су транспортыҮзгәртү

    Суднолар йөрешле елга юлларның гомум озынлыгы — 1672 км (күбесенчә Днепр елгасы).

    Эре диңгез портлары Әдис, Ильичёвск, Херсонда, Николаевта һәм Мариупольдә урнашалар.

    Һава транспортыҮзгәртү

    Халыкара аэропортлары Киевта, Харкаута, Днеприда, Донецкида, Львовда һәм Әдистә урнашалар.

    Тимер юл транспортыҮзгәртү

    Тимер юл транспорты XIX гасырның уртасында киң үсеш ала башлаган; хәзерге Украина территориясендәге беренче тимер юлы 1861 елда төзелгән.

    Украина тимер юлларның гомум озынлыгы — 22 700 километр, шул исәптә электрлаштырылган тимер юллар — 9 572 километр (2009).

    Шуның өстенә Киевта, Харкауда һәм Днепропетровскида метрополитен бар.

    ЭлемтәҮзгәртү

    Украинаның телефон коды — +380, югары дәрәҗәле милли доменнар.ua (1992 елдан) һәм .укр (2011 елдан).

    СылтамаларҮзгәртү

    ШәрехләрҮзгәртү

    1. рус, румын, (молдав) һәм маҗар телләр кайбер төбәкләрдә төбәк телләре статусын йөртәләр.
    2. Фактик рәвештә Русия составында булучы Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр шәһәре белән. Кырымны Русиягә кушу халыкара берләшмәләр тарафыннан танылмый.
    3. Фактик рәвештә Русия составында булучы Кырым Автономияле Җөмһүриятен һәм Акъяр шәһәрен кертмичә.

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; UNESCO Institute for Statistics.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/UKR.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; UNESCO Institute for Statistics.
    5. 5,0 5,1 5,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. Верховная Рада Украины приняла закон о возвращении Конституции 2004 года
    8. Конституция Украины — статья 10
    9. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Население Украины (1990-2013). 2013 елның 15 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
    10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноября 2013 года
    11. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(ингл.). United Nations Development Programme (2013). 2013 елның 13 август көнендә төп чыганагыннан архивланган.
    12. BBC Ukrainian — Новости, Украина получила кириллический домен «.укр» (укр.)
    13. Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine
    14. http://www.ukrstat.gov.ua/
    15. http://www.president.gov.ua/news/30130.html
    16. 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 фактик рәвештә Русия Федерациясе составына керә
    17. http://ukrstat.org/uk/druk/katalog/kat_u/2012/07_2012/zb_chnas_2011.rar
    18. Донецк өлкәсе территориясендә Донецк Халык Җөмһүрияте игълан ителгән
    19. Луганск өлкәсе территориясендә Луганск Халык Җөмһүрияте игълан ителгән
    20. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=22
    21. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39_gs.php?reg=2&gor=3&Submit=OK
    22. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=2
    23. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=2
    24. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=2
    25. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=2
    26. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/