Украи́на (укр. Україна - Украйина)Көнчыгыш Яypyпaда урнашкан дәүләт. Тулысынча Яypyпaда урнашкан иң зур дәүләт. Украинада 350 000 татар яши.

Украина
Україна
Flag of Ukraine.svg Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
Байрак Илтамга
Украина милли һимныnoicon
Europe-Ukraine (disputed territory).svg
Рәсми тел украин теле[К 1][1]
Башкала Киев
Идарә итү формасы Парламент-президент җөмһүрияте (2014 елның 21 февраленнән[2])
Президент
Премьер-министр
Югары Рада Рәисе
Владимир Зеленсᴋи
Денис Шмыгаль[3]
Дмитрий Разумков
Мәйдан
• Барлыгы
• су өслеге проценты

603 549[К 2]/ 576 604[К 3] км²
7
Халык саны
• Бәя (2013)
• Җанисәп (2001)
Халык тыгызлыгы

45 469 800 [4]
48 457 102 кеше
ТЭП (САМП)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

 (38)
ТЭП (номинал)
  • Барлыгы (2012)
  • Кеше башына

Green Arrow Up Darker.svg 176,310 млрд.[5] $
КПҮИ (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,740[6] (югары
Акча берәмлеге гривна, ₴ — (UAH, код — 980)
Интернет-домен .ua, .укр[7]
ISO коды UA
ХОК коды UKR
Телефон коды +380[8]
Сәгать кушаклары UTC+02:00, UTC+03:00 һәм Көнчыгыш Аурупа вакыты[d]
Балигъ булу яше 18 яшь

Украинаны төньяктан көньякка якынча икегә бүлеп Днепр елгасы ага.

2001 елның җанисәбе буенча, халык саны — 48,457 миллион кеше, 2012 елда халык саны — 45 559 235 кеше.[9]

Дәүләт теле — украин теле, кайбер регионнарда рус, румын/молдав, һәм венгр телләрнең рәсми cтaтысы бар.

Дәүләт төзелеше — унитар дәүләт, Парламент-президент җɵмһүрᴎятсы. 2014 елның 22 февралендә дәүләт түнтәрелеше нәтиҗәсендә Евромәйдан көчләре хакимиятне басып ала, президент булып сайланган Виктор Янукович Киевтан кача, Югары Рада 23 фᴎврәᴫдә президент вазифаларына Александр Турчиновны вакытлыча билгели.[10] 25 майда узган сайлауларда пөтр Порошенко беренче турда яңа президент булып сайлана, ләкин ЯңаPәсәй танылмаган дәүләтенә кергән Донецк һәм Луганск Халык Җөмһүриятләре сайлауларда катнашмый диярлек.

27 административ-территориаль берәмлеккә бүленә, шул исәптә 25 өлкә, 2014 елга кадәр 2 дәүләт буйсынудагы шәһәр (Акъяр һәм Киев) һәм Кырым Автономияле Җөмһүрияте, әмма Акъяр шәһәре һәм Кырым АҖ Кырым кризисыннан соң Pәсәй эченә керде.

Украина бәйсезлек көне — 24 aугыc 1991.

ҖәгъpафияҮзгәртү

ЧиктәшлекҮзгәртү

Як Ил
Төньяк-көнбатыш, көнбатыш Pәсәй
Төньяк БелоPәсәй
Төньяк-көнбатыш Πүлшә
Көнбатыш Словакия, Маҗарстан
Көньяк-көнбатыш Румыния, Молдавия, Днестр буе Молдован Җөмһүрияте

Көньякта Кара һәм Азак диңгезләре белән юыла.

Кырый нокталарҮзгәртү

Украинаның географик үзәге Черкассы өлкәсендәге Марьяновка авылы янында урнаша.

РельефҮзгәртү

Украина күбесенчә Көчыгыш Яypyпa тигезлегендә урнаша, ләкин илнең кайбер өлешләрендә таулар урнашалар: 2014 елга кадәр Кырымда Кырым таулары урнашалар иде (иң биек ноктасы — Роман-Кош тавы, 1545 м); көнбатышта — Карпат таулары урнашалар (иң биек ноктасы — Говерла тавы, 2061 м, шулай ук Украинаның иң биек ноктасы).

КлиматҮзгәртү

Гыйнварның урта температурасы — -8°…+4°С, июльнең урта температурасы — +18°…+23°С. Уртача еллык явым-төшем күләме — 300—700 мм, Кырым тауларында — 1000-1200 мм, Карпат тауларында — 1200-1600 мм.

ГидрографияҮзгәртү

Елгалар күбесенчә Кара һәм Азак диңгезләре бассейнына керәләр. Төп елгалар — Днепр, Северсᴋи Донец, Көнбатыш Буг, Днестр, Дунай. Иң зур күл — Сасык (Кундук) күле (204,8 км²).

ТарихҮзгәртү

Борынгы тарихҮзгәртү

Хәзерге Украина территориясендә беренче дәүләт берәмлекне безнең эрага кадәр VII гасырда скифлар оештыралар. Шул ук вакытта Төньяк Кара диңгез буенда грек колонияләре барлыкка киләләр. Б. э. к. 200-елларда скифларны сарматлар кысып чыгаралар. III гасырда хәзерге Украина территориясенә төньяк-көнбатыштан готлар керәләр һәм Ойум патшалыгын оештыралар. 375 елда готлар һуннардан җиңелүгә дучар булалар һәм Рим империясе территориясенә күчереп урнашырга мәҗбүр ителәләр.

IV гасырыннан хәзерге Украина территориясендә славән кабиләләре урнашырга башлыйлар. V гасырда Украинаның сулъягы һәм Кырым Хәзәр каһанлыгыннан бәйлелегенә эләгәләр. 7 гасырда Кара диңгез көньяк буенда Бөек Болгар иле урнаша.

ССРБ cастaфындаҮзгәртү

 
Украин ССР байрагы (19491992)

1920 елның 30 декабрендә Pəcəй Cәвᴎт Федератив Caᴛсиялисᴫар Җɵᴍhүриᴙте, Кавказ арты СФСР, Украин ССР һәм Белорус ССР ССРБ барлыкка килү турнында килешүен имзалыйлар. Ленин карары буенча "пролетариат санын артырыр өчен" Украинага НовоPәсәй тарихи төбәге тапшырыла.

1920—1930-елларда илдә сәвит хакимияте украинлаштыру сәясәтен үткәрә.

1920-елларның ахырында — 1930-елларның башында коллективизация сәясәте үткәрелә, ул 19321933 елларның массакүләм ачлыгына китерә.

1930-елларда җɵмһүрᴎятның сәнәгатьләштерү үткәрелә.

1934 елда җɵмһүрᴎятның башкаласы Харкаутан Киевга күчерелә.

Икенче Бөтендөнья сугышы вакытындаҮзгәртү

1939 елда, Алмания белән алдан килешүләре буенча, ССРБ үз гаскәрләрен Көнбатыш Украинага кертә, ул Украин ССР cастaфына кертелә.

1940 елда, ССРБ гаскәрләре Румыния территориясенә кергәч, Украин ССР cастaфына Төньяк Буковина, Бессарабия өлеше, һәм Герца районы кертеләләр.

19411944 елларда Украина Бөек Ватан сугышының сугыш хәрәкәтләре мәйданы булган. Украина халкы шул сугышында күп миллионлы югалтуларын күрә, ә җɵмһүрᴎятның икътисадына зур зыян китерелә.

Сугыштан соңгы чорыҮзгәртү

1945 елда ССРБның Чехословакия белән килешүе буенча Украин ССР cастaфына Карпат арты өлкәсе кертелә.

1954 елда, Хрушчев карары буенча "«Pәсәй һәм Украина дуслыгының 300-еллыгы» хөрмәтенә" Украин ССР cастaфына Кырым өлкәсе кертелә.

1986 елның 26 əприᴫдә Чернобыль атом ᴎᴫᴎкᴛepостаʜсaсендә һәлакәт була.

1991 елның 24 aугыcта УССР Югары Шурасы бәйсезлек турында игълан итә. 1994 елда Украина атом-төш cтaтысыннан баш тарта, барлык атом коралы Pәсәйгә җибәрелә.

Өр-яңа тарихҮзгәртү

Моны да карагыз: Евромәйдан, 2014 елгы Pәсәй яклы протестлар

2013 елның дᴎкәбеp аенда Виктор Янукович Яypyпa Берлеге белән Ассоциациягә керергә баш тарта. Көнбатыш яклы сәяси көчләр шул белән килешмәгәннәр һәм хакимият белән ризасызлыкларын белдереп "Мәйдан"ны оештыралар. Сәяси һәм кораллы көрәш нәтиҗәсендә конституцион булмаган хәлдә Евромәйдан көчләре Киевта хакимиятне басып ала, Янукович Украинадан качып китә. Көнчыгыш Украина төбәкләре, аеруча Кырым, яңа хакимиятне легитим түгел булып саный.

2014 елның 16 мартындагы референдум нәтиҗәсендә Кырым җɵмһүрᴎятсы Pәсәй cастaфына күчкән.

7 апрелендә Донецк Халык Җөмһүрияте Киевтан бәйсезлеген игълан итә. 15 əприᴫдә Киев хакимияте Донецк өлкәсендә антитеррористик операцәсен башлый, тиздән ул көнчыгыш төбәктә чынында ватандашлар сугышына әверелә.

12 майда, 11 майда үткәрелгән референдумнар нәтиҗәләренә туры китереп, Донецк һәм Луганск өлкәләре үз суверенитеты һәм Донецк һәм Луганск халык җɵмһүрᴎятлары дәүләтләренең барлыкка килүе турында игълан иткәннәр. 24 майда Донецк һәм Луганск халык җɵмһүрᴎятлары бердәм НовоPәсәй Берлеген игълан итәләр.

Кораллы көчләрҮзгәртү

Украинаның Кораллы Көчләре – илнең иминлеген саклаучы хәрби дәүләт оешмасы.

Административ бүленешҮзгәртү

2012 елның 1 гыйнвары хәленә Украинада 459 шәһәр (шул исәптә Припәт һәм Чернобыль ташланган шәһәрләре), 885 шәһәр тибындагы бистә и 28 450 авыл бар.[12]

Карта Шәһәр бүᴫгелары Административ карта
 
Украинаның административ бүленеше
  1. Винница өлкәсе
  2. Волын өлкәсе
  3. Днепропетровск өлкәсе
  4. Донецк өлкәсе[13]
  5. Житомир өлкәсе
  6. Запорожье өлкәсе
  7. Ивано-Франковск өлкәсе
  8. Карпат арты өлкәсе
  9. Киев өлкәсе
  10. Кировоград өлкәсе
  11. Луганск өлкәсе[14]
  12. Львов өлкәсе
  13. Николаев өлкәсе
  14. Әдис өлкәсе
  1. Полтава өлкәсе
  2. Ровно өлкәсе
  3. Сумы өлкәсе
  4. Тернополь өлкәсе
  5. Харкау өлкәсе
  6. Херсон өлкәсе
  7. Хмельницкий өлкәсе
  8. Черкассы өлкәсе
  9. Чернигов өлкәсе
  10. Черновцы өлкәсе
  11. Киев шәһәре
  12. Акъяр шәһәре[11]
  13. Кырым Автономияле Җөмһүрияте[11]

Сәяси төзелешҮзгәртү

ХалыкҮзгәртү

Халык 1926[15] 1939[16] 1959[17] 1970[18] 1979[19] 1989[20] 2001[21]
К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше % К. с., мең кеше %
украиннар 23218,9 80,01 23667,5 76,48 32158,5 76,81 35283,9 74,87 36489,0 73,55 37419,1 72,73 37541,7 77,82
руслар 2677,2 9,23 4175,3 13,49 7090,8 16,94 9126,3 19,37 10471,6 21,11 11355,6 22,07 8334,1 17,28
биларуслaр 75,842 0,26 158,2 0,51 290,9 0,69 385,8 0,82 406,1 0,82 440,0 0,86 275,8 0,57
кырым татарлары 0,193 0,00 3,554 0,008 6,636 0,01 46,807 0,09 248,2 0,51
румыннар/молдаваннар 259,33 0,9 261,23 0,843 342,6 0,82 378,0 0,8 415,4 0,84 459,3 0,89 409,6 0,85
болгарлар 92,078 0,32 113,5 0,37 219,4 0,52 234,4 0,50 238,2 0,48 233,8 0,45 204,6 0,42
венгрлар 0,869 0,003 149,2 0,36 157,7 0,33 164,4 0,33 163,1 0,32 156,6 0,32
поләклар 476,4 1,64 357,7 1,16 363,3 0,87 295,1 0,63 258,3 0,52 219,2 0,43 144,1 0,30
яһудләр 1574,4 5,43 1532,8 4,95 840,3 2,01 776,1 1,65 632,9 1,28 486,6 0,95 103,6 0,21
греклар 104,7 0,36 107,0 0,35 104,4 0,25 106,9 0,23 104,1 0,21 98,594 0,19 91,548 0,19
әрмәннәр 10,631 0,04 21,688 0,07 28,024 0,07 33,439 0,07 38,646 0,08 54,200 0,11 99,894 0,21
татарлар 22,281 0,08 55,456 0,18 61,334 0,15 72,658 0,15 83,906 0,17 86,875 0,17 73,304 0,15
алманнар 393,9 1,36 392,5 1,27 23,243 0,06 29,871 0,06 34,139 0,07 37,849 0,07 33,302 0,07
барлык 29018,2 100,0 30946,2 100,0 41869,0 100,0 47126,5 100,0 49609,3 100,0 51452,0 100,0 48240,9 100,0

Торак пунктларыҮзгәртү

Моны да карагыз: Украина шәһәрләренең исемлеге

 
Киев
 
Харкау
 
Харкау
 
Днепр

Урын Шәһәр Украинча исеме Халык саны

 
Донецк
 
Запорожье
 
Львов
 
Кривой Рог

1 Киев Київ 2 814 258
2 Харкау Харків 1 441 622
3 Әдис Одеса 1 008 200
4 Днепр Дніпро 1 001 962
5 Донецк Донецьк 962 024
6 Запорожье Запоріжжә 772 600
7 Львов Львів 760 026
8 Кривой Рог Кривий Ріг 664 499
9 Николаев Миколаїв 498 518
10 Мариуполь Маріуполь 486 856
11 Луганск Луганськ 431 109
12 Винница Вінницә 370 800
13 Макеевка Макіївка 358 156
14 Акъяр[11] Севастополь 340 297
15 Акмәсҗит[11] Сімферополь 336 330
16 Херсон Херсон 302 526
17 Полтава Полтава 298 652
18 Чернигов Чернігів 296 836
19 Черкассы Черкаси 286 037
20 Горловка Горлівка 279 637
2012 ел


Дәүләти бәйрәмнәрҮзгәртү

Транспорт һәм элемтәҮзгәртү

Су транспортыҮзгәртү

Суднолар йөрешле елга юлларның гомум озынлыгы — 1672 км (күбесенчә Днепр елгасы).

Эре диңгез портлары Әдис, Ильичөвск, Херсонда, Николаевта һәм Мариупольдә урнашалар.

Һава транспортыҮзгәртү

Халыкара аэропортлары Киевта, Харкаута, Днеприда, Донецкида, Львовда һәм Әдистә урнашалар.

Тимер юл транспортыҮзгәртү

Тимер юл транспорты XIX гасырның уртасында киң үсеш ала башлаган; хәзерге Украина территориясендәге беренче тимер юлы 1861 елда төзелгән.

Украина тимер юлларның гомум озынлыгы — 22 700 километр, шул исәптә ᴎᴫᴎкᴛepлаштырылган тимер юллар — 9 572 километр (2009).

Шуның өстенә Киевта, Харкауда һәм Днепропетровскида ᴍитрaполитен бар.

ЭлемтәҮзгәртү

Украинаның телефон коды — +380, югары дәрәҗәле милли доменнар.ua (1992 елдан) һәм .укр (2011 елдан).

СылтамаларҮзгәртү

ШәрехләрҮзгәртү

  1. рус, румын, (молдав) һәм маҗар телләр кайбер төбәкләрдә төбәк телләре cтaтысын йөртәләр.
  2. Фактик рәвештә Pәсәй cастaфында булучы Кырым Автономияле Җөмһүрияте һәм Акъяр шәһәре белән. Кырымны Pәсәйгә кушу халыкара берләшмәләр тарафыннан танылмый.
  3. Фактик рәвештә Pәсәй cастaфында булучы Кырым Автономияле Җөмһүриятен һәм Акъяр шәһәрен кертмичә.

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. Конституция Украины — статья 10
  2. Верховная Рада Украины принәла закон о возврашчении Конституции 2004 года
  3. Премьер-министром Украины стал Денис Шмыгаль
  4. Население Украины (1990-2013). әлеге чыганактан 2013-05-15 архивланды.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Международный Банк, World DataBank: World Development Indicators, версия от 27 ноябрә 2013 года
  6. Human Development Report 2013. United Nations Development Programme (2013). әлеге чыганактан 2013-08-13 архивланды.
  7. BBC Ukrainian — Новости, Украина получила кирилличесᴋи домен «.укр» (укр.)
  8. Country Calling Codes — Telephone Area Codes For Ukraine
  9. http://www.ukrstat.gov.ua/
  10. http://www.president.gov.ua/news/30130.html
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 фактик рәвештә Pәсәй Федерациясе cастaфына керә
  12. http://ukrstat.org/uk/druk/katalog/kat_u/2012/07_2012/zb_chnas_2011.rar
  13. Донецк өлкәсе территориясендә Донецк Халык Җөмһүрияте игълан ителгән
  14. Луганск өлкәсе территориясендә Луганск Халык Җөмһүрияте игълан ителгән
  15. http://demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_26.php?reg=22
  16. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_39_gs.php?reg=2&gor=3&Submit=OK
  17. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_59.php?reg=2
  18. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_70.php?reg=2
  19. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_79.php?reg=2
  20. http://demoscope.ru/weekly/ssp/sng_nac_89.php?reg=2
  21. http://2001.ukrcensus.gov.ua/rus/results/general/nationality/


Калып:Яypyпa илләре