Одесса

Украина шәһәре, диңгез порты
(Әдис битеннән юнәлтелде)

Әдис яки тарихи татар исеме Хаҗибәй (укр. Одеса) — Украинада урнашкан шәhәр. Әдис өлкәсенең үзәге. Украинаның икътисади, мәдәни, сәяси үзәкләренең берсе.

Одесса
укр. Одеса
рус. Одесса
Байрак[d]
Нигезләнү датасы XV гасыр
Логотип
Сурәт
Рәсми исем Одеса, Одесса һәм Одэса
Кушамат/тәхәллүс Одеса-мама, Одесса-мама, Odesa-Mama, Південна Пальміра, Южная Пальмира һәм Southern Palmira
... хөрмәтенә аталган Одесс[d]
Демоним odessiti
Дөнья кисәге Европа
Дәүләт  Украина
Нәрсәнең башкаласы Әдис өлкәсе, Одесская городская община[d] һәм Одесский район[d]
Административ-территориаль берәмлек Одесская городская община[d]
Сәгать поясы UTC+03:00, UTC+02:00 һәм DAZD[d]
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Одесский залив[d]
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы mayor of Odesa[d]
Хөкүмәт башлыгы Геннадий Труханов[d][1]
Әгъзалык Креатив шәһәрләр челтәре[d][2]
Халык саны 1 010 537 (1 гыйнвар 2022)[3]
Административ бүленеше Суворовский район (Одесса)[d], Приморский район[d], Хаджибейский район[d] һәм Киевский район[d]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 40 ± 1 метр
Кардәш шәһәр Тбилиси[4][5][6]
Алыштырган Хаҗибәй
Кулланылган тел рус теле, украин теле һәм румын теле
Бүләкләр
Мәйдан 236,9 км²
Почта индексы 65000–65480
Рәсми веб-сайт omr.gov.ua
Харита сурәте
Подробная карта
Төнге күренеше
Коллаж
Феноменның икътисады economy of Odesa[d]
Кышкы күренеше
Һавадан күренеш
Беренче язма телгә алу 1415
Җирле телефон коды 048
Номер тамгасы коды BH һәм НН / 16
Шәрәфле ватандашлар төркеме [d]
Монда җирләнгәннәр төркеме [d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме [d]
Объектның күренешләре өчен төркем [d]
Карта
 Одесса Викиҗыентыкта

Әдис турында беренче мәгълүматлар 1415 елга сылтый. Бу вакытта аның урынында Хаҗибәй дигән татар авылы була.

География үзгәртү

Әдис Кара диңгезнең Әдис култыгы ярында, Киевтан 446 километр көньяк-көнбатышрак урнашкан.

Тарих үзгәртү

XIV гасырда Алтын Урдада Туктамыш ханы идарә иткән чорында Хаҗибәй таш кирмәне төзелгән. Татарлар Хаҗибәй кирмәнен Алтын Урданың әһәмиятле көнбатыш порты һәм сәүдә ноктасы буларак кулланганннар.

Низаглашу чорында Хаҗибәйдә качкан татар морзалары сыенганнар, соңрак ул Нугай урдасы бер үзәгенә әверелгән.

Татарча караш буенча Хаҗибәйне татарлар нигезләгән булып чыга һәм атамасы да Алтын Урда бәе (бәге) Хаҗига барып тоташа.

Витовт идарә иткән чорда Хаҗибәй кирмәне Бөек Литва кенәзлегенә күчә. Соңрак XV гасырда Госман империясе эченә керә. 

1778 елда руслар Кырым ханлыгын басып алып, күп кенә Госман империясенә бәйле татар җирләрен яулыйлар, шул исәптән Хәҗибәй кирмәне. Руслар, аны басып алып, аны үзләрнең көньяктагы таяныч пунктына әйләндергәннәр. 1794 елдан шәһәр, 1795 елда рәсми рәвештә Әдис исемен алган. 1941 елда Әдисне алманнар тарфыннан басып алынган. 1944 елның 10 апрельдә азат ителгән. 1965 елда Әдискә каһарман шәһәр исеме бирелгән.

Климат үзгәртү

Әдис климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Абсолют максимум, °C 15,1 18,6 24,1 29,4 33,3 35,6 39,3 38,0 32,4 30,5 26,0 16,3 39,3
Уртача максимум, °C 2,2 2,7 6,6 13,0 19,5 24,0 27,0 26,5 21,0 15,0 8,4 3,7 14,1
Уртача температура, °C −0,5 −0,2 3,5 9,4 15,6 20,0 22,6 22,3 17,2 11,6 5,7 1,1 10,7
Уртача минимум, °C −2,8 −2,6 1,0 6,6 12,1 16,3 18,5 18,2 13,5 8,6 3,2 −1,2 7,6
Абсолют минимум, °C −26,2 −28 −16 −5,9 0,3 5,2 7,5 7,9 −0,8 −13,3 −14,6 −19,6 −28
Явым-төшем нормасы, мм 34 37 32 27 36 49 45 38 43 34 41 35 451
Чыганак: Погода и климат

Халык үзгәртү

1897[7] 1959[8] 1970[9] 1979[10] 1989[11] 2001[12]
403 815 667 182 891 546 1 046 133 1 115 371 1 029 049

Милли состав (2001): украиннар — 61,6 %, руслар — 29,0 %, болгарлар — 1,3 %, яһүдләр — 1,2 %.

Эчке бүленеш үзгәртү

  1. Киев районы
  2. Малиновский районы
  3. Диңгез буе районы
  4. Суворов районы

Шәһәрдә туганнар үзгәртү

Искәрмәләр үзгәртү