Төп менюны ачу

Ирландия (ирл. Éire, Poblacht na hÉireann; ингл. Ireland, Republic of Ireland) – Көнбатыш Аурупада урнашкан дәүләт. Ирландия утрауның күпчелегендә урын ала. Мәйданы – 70,2 мең км². Илнең исеме ирланд Éire сүзеннән килә. Башкала – Дублин шәһәре (1,4 млн. кеше яши). БМОга 1955 елдан керә.

Ирландия
Flag of Ireland.svg
Байрак
Coat of arms of Ireland.svg
Илтамга
Башкала Дублин
Халык саны 4 761 865 (бәя, апрель 2016) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 29 декабрь 1937 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+01:00
Рәсми тел ирлан теле, инглиз теле
Җәгърафия
Мәйдан 70,273 дүрткел киламитер
Координатлар 53°N 8°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Майкл Һиггинс
Хөкүмәт башлыгы Лео Варадкар
Икътисад
ТЭП 333 731 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Кеше башына ТЭП 685 АКШ дуллыры (1960), 739 АКШ дуллыры (1961), 797 АКШ дуллыры (1962), 852 АКШ дуллыры (1963), 965 АКШ дуллыры (1964), 1023 АКШ дуллыры (1965), 1074 АКШ дуллыры (1966), 1152 АКШ дуллыры (1967), 1124 АКШ дуллыры (1968), 1291 АКШ дуллыры (1969), 1488 АКШ дуллыры (1970), 1705 АКШ дуллыры (1971), 2082 АКШ дуллыры (1972), 2427 АКШ дуллыры (1973), 2519 АКШ дуллыры (1974), 2976 АКШ дуллыры (1975), 2923 АКШ дуллыры (1976), 3431 АКШ дуллыры (1977), 4405 АКШ дуллыры (1978), 5436 АКШ дуллыры (1979), 6380 АКШ дуллыры (1980), 5993 АКШ дуллыры (1981), 6168 АКШ дуллыры (1982), 5922 АКШ дуллыры (1983), 5698 АКШ дуллыры (1984), 6018 АКШ дуллыры (1985), 8121 АКШ дуллыры (1986), 9593 АКШ дуллыры (1987), 10 728 АКШ дуллыры (1988), 11 189 АКШ дуллыры (1989), 14 048 АКШ дуллыры (1990), 14 104 АКШ дуллыры (1991), 15 733 АКШ дуллыры (1992), 14 674 АКШ дуллыры (1993), 15 921 АКШ дуллыры (1994), 19 181 АКШ дуллыры (1995), 20 860 АКШ дуллыры (1996), 22 542 АКШ дуллыры (1997), 24 263 АКШ дуллыры (1998), 26 284 АКШ дуллыры (1999), 26 241 АКШ дуллыры (2000), 28 227 АКШ дуллыры (2001), 32 539 АКШ дуллыры (2002), 41 107 АКШ дуллыры (2003), 47 630 АКШ дуллыры (2004), 50 878 АКШ дуллыры (2005), 54 306 АКШ дуллыры (2006), 61 359 АКШ дуллыры (2007), 61 257 АКШ дуллыры (2008), 52 104 АКШ дуллыры (2009), 48 711 АКШ дуллыры (2010), 51 943 АКШ дуллыры (2011), 48 945 АКШ дуллыры (2012), 51 665 АКШ дуллыры (2013), 55 628 АКШ дуллыры (2014), 61 908 АКШ дуллыры (2015), 63 558 АКШ дуллыры (2016), 68 885 АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге евра́
Инфеләсә -0.2% (2016)
Туу күрсәткече 1.96 (2014)[1]
КПҮИ 0.916 (2014)[2]
Яшәү озынлыгы 81.60732 ел (2016)[3]
Пинсә яше 66 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • Электр аергычы төре BS 1363[4]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул
    Челтәр көчәнеше 230 вольт[4]
    Телефон коды +353
    ISO 3166-1 коды IE
    ХОК коды IRL
    Интернет домены .ie

    Аурупа берлегенә керә.

    Эчтәлек

    ИсемҮзгәртү

    1937нче елда кабул ителгән Конституциягә күрә дәүләтнең исеме Éire, инглизчә әйткәндә Ireland. 1949нчы елда Ирландия Җөмһүрияте исеме кабул ителде, бу исем бары тик Description of the State буларак, ягъни дәүләтне сурәтләү буларак кабул ителде. Исеме "Ирландия" булып калды. Бу бөтен утрауга претензия белән бәйле. Ләкин рәсми һәм рәсми булмаган сорауларда Ирландия Җөмһүрияте сүзе кулланыла.

    Географик мәгълүматҮзгәртү

     
    Ирландия космостан

    Ирландия Аурупа утраулары арасында мәйданы буенча өченче урында тора. 6° 20'–10° 20' көнбатыш озынлыгы һәм 51° 25'–55° 23' төньяк киңлеге арасында урнашкан. Көнбатыштан көнчыгышка озынлыгы 300 км, ә төньяктан көньякка исә 450 км.

    Мәйдан – 70.280 км².

    Бөекбритания белән чикләр озынлыгы – 360 км.


    СәясәтҮзгәртү

    Ирландия – парламент көчле булган җөмһүрият.

    Хәзерге Конституция 1937нче елның 1 июлендә плебисцит нәтиҗәсендә кабул ителгән.

    Президент халык тарафыннан җиде елга сайлана. Президентның парламентның аскы бүлмәсен чакыру һәм җибәрү хокукы бар, ул хәрби көчләрнең башлыгы, кануннарны җәмәгатьчелеккә президент чыгара. Президент шулай ук мәхкәмә башлыкларын һәм башка югары урындагы кешеләрне сайлый.

     
    Кэрри графлыгы

    Премьер-министр – хөкүмәтнең башлыгы. Аны парламент тәкъдим итә һәм президент раслый.

    Ирландия парламенты ике өлештән тора: сенат һәм вәкилләр палатасы.

    Вәкилләр палатасында 160-170 кеше. Бу парламент өлешен бөтен халык сайлый. Сенат 60 кешедән тора. 11 кешене премьер-министр сайлый, 6 кеше Милли һәм Дублин университеты тарафыннан сайлана, 43 кеше махсус исемлек буенча сайлана. Ике палатаның эшләү вакыты – 7 елга кадәр.

    Ирландиянең сәяси партияләре:

    • Лейбористлар партиясе – 1912нче елда барлыкка килгән.
    • Прогрессив Демократлар партиясе – 1985нче елда барлыкка килгән.
    • Фианна Фойл (Уңышлык солдатлары) – 1926нчы елда барлыкка килгән.
    • Финэ гэл (Бердәм Ирландия) – 1933нче елда барлыкка килгән.
    • Шинн фейн (Үзебез) – 1905нче елда барлыкка килгән.

    Административ бүленүҮзгәртү

     
    Ирландия харитасы

    Административ рәвештә Ирландия 4 провинциягә һәм 26 графлыкка бүленә.

    Ирландия
    1. Дублин
    2. Уиклоу
    3. Уэксфорд
    4. Карлоу
    5. Килдэр
    6. Мит
    7. Лаут
    8. Монахан
    9. Каван
    10. Лонгфорд
    11. Уэстмит
    12. Оффали
    13. Лиишь
    14. Килкенни
    15. Уотерфорд
    16. Корк
    17. Керри
    18. Лимерик
    19. Типперэри
    20. Клэр
    21. Голуэй
    22. Мейо
    23. Роскоммон
    24. Слайго
    25. Литрим
    26. Донегол
    Төньяк Ирландия
    1. Ферман
    2. Тирон
    3. Лондондерри
    4. Антрим
    5. Даун
    6. Арма

     

    ХалыкҮзгәртү

    Ирландия халкы – кельтлар. 2006нчы елның җанисәбе буенча Ирландия халкы саны 4,24 млн кеше. 10 процент – башка дәүләтләрдән милләтләр.

    Халкының 58 % шәһәрләрдә яши.

    ТелләрҮзгәртү

    Ирландия хөкүмәте инглиз теленнән ирланд теленә күчү эшен алып бара.

    2005нче елның апрелендә кабул ителгән канун буенча урамдагы топографик исемнәр ирланд телендә булырга тиеш. Теле- һәм радио-тапшыруларда ирланд теле кулланыла. Ләкин ирланд теле бик үк популяр түгел: 2002нче елда узган сораштору нәтиҗәсендә 1,57 млн кеше ирландча сөйләшә ала.

    ТарихҮзгәртү

    Беренче кешеләр Ирландиядә мезолит вакытында яшәделәр.

    432нче елда Патрик Әүлия ирландлар арасында христианлык таратты.

    1801нче елда Ирландия Бөекбритания өлеше булды.

    ИкътисадҮзгәртү

    • Тулаем милли продукт – $177,2 млрд.
    • ТМП кеше башына – $43 600.
    • Акча беремлеге – Евро.

    Тулаем милли продуктның үсеше бик зур (19962000 елларда – 9%).

    Кыйммәтлек буенча Ирландия башкаласы – Дублин 2006 елда 16нчы урын алды.

    МәдәниятҮзгәртү

    Ирландидә безнең эра алдыннан яшәгән кешеләрдән (мезолит, неолит чорлары) шушы чор мәдәнияте һәйкәлләре калды. Бу таш һәйкәлләр һәм таштан эшләнгән фортлар. Тимер чоры вакытында кельтлар килүе белән, мәдәният яңарышны кичерә. Vнче гасырда Патрик әүлия ярдәме белән Ирландия христиан динен кабул итте.

    БәйрәмнәрҮзгәртү

    Төп мәкалә: Ирландия бәйрәмнәре.

    Ирландиянең иң мөһим милли бәйрәме – Патрик әүлия көне.

    СпортҮзгәртү

    Ирландларның милли спорт төрләре арасында кёрлинг һәм гэл футболы исемле уеннар бар.

    МузыкаҮзгәртү

    Ирландия музыкантлары Аурупада инде XIIнче гасырда мәгълүм булганнар. Алар арасында иң данлыклысы арфада уйнаучы сукыр Турлаф O’Каролан (Turlough O`Carolan). Аның музыкасын хәзер дә бөтен дөньяда уйныйлар. Ә 18нче гасырда Фейш фестивале барлыкка килә. Фестивальнең максаты – флейтада уйнауны саклау.

    Китапханәләр һәм музейларҮзгәртү

    Моны да карагызҮзгәртү

    СылтамаларҮзгәртү