Төп менюны ачу

Чи́ли (исп. Chile), рәсми атама Чи́ли Җөмһүрияте́ (исп. República de Chile) – Көньяк Американың көнбатышында урнашкан дәүләт. Тын океаны һәм Анд таулары арасында бер тасма булып күренә.

Чили
Flag of Chile.svg
Байрак
Coat of arms of Chile (c).svg
Илтамга
Шигарь By Right or Might Edit this on Wikidata
Башкала Сантьяго
Халык саны 18 054 726 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1818 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC−03:00, UTC−05:00
Рәсми тел испан теле
Җәгърафия
Мәйдан 756,102 дүрткел киламитер
Координатлар 33°S 71°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Себастьян Пиньера
Хөкүмәт башлыгы Себастьян Пиньера
Икътисад
ТЭП 277 076 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Чили писысы
Инфеләсә 2.8% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 6% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.761 (2014)[2]
КПҮИ 0.832 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 79.522 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 131 (ашыгыч ярдәм автомобиле)[5]
  • 132 (Bomberos)[5]
  • 133 (Carabineros de Chile)[5]
  • 130 (урман янгыны)
  • 134 (Чили тикшерү пүлисәсе)
  • Электр аергычы төре Europlug,[6] Type L[6]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[7]
    Челтәр көчәнеше 220 вольт[6]
    Телефон коды +56
    ISO 3166-1 коды CL
    ХОК коды CHI
    Интернет домены .cl


    Көнбатышта Тын океан белән юыла, көнчыгышта Аргентина, төньякта Перу белән, төньяк-көнчыгышта Боливия белән чиктәш.

    Эчтәлек

    ГеографияҮзгәртү

     
    Охос-дель-Саладо — Чилинең иң югары ноктасы

    Чили төньяктан көньякка Тын океан яр буе буйлап 4300 километрга сузылган, территориясенең шактый өлешен Анд таулары (биеклеге 6880 метргача), төньякны Атакама чүле алып тора. Көньякта Патагония тигезлеге урнашкан. Чили хөдүде тәркибенә ярга якын берничә утрау, Утлы Җир утраыының көнбатыш өлеше һәм Тын океандагы кайбер утраулар (Пасха утравы һ.б.) керә.

    Реьлефында 3 буйлы минтака анык күренә: көнчыгышта Андның Баш Кордильера таулары, көнбатышта яр буе Кордильера тезмәсе һәм тау арасындагы иңкүлегендә Буй үзәне бар.

    Чилида янартаулар күп; җир тетрәүләр еш була. Чили территориясендә бакыр, табгый силитрә, молибден, саф күкерт, тимер рудасы, марганис, кургашын, алтын, көмеш, ташкүмер, тутыя, барит, карамай, газ чыганаклар бар.

    КлиматҮзгәртү

    Төньякта тропик чүл климаты (еллык явым 50 мм дан ким). Субтропик Урта Чилинең төньякта климат коры (еллык явым 100–200 мм), үзәктә урта диңгез климаты, кышын яңгыр ява (Сантягода елга 350 мм), көньякта дымлы субтропик климат (еллык явым 2000–2500 мм). Көньяк Чилидә уртача океан климаты, явым күп ява (елга 3000–7000 мм). Тауларда бозлыклар бар. Уртача айлык температура төньякта 12…16° дан (июльдә) 18…22° гача (гыйнварда), үзәктә 8…20°, көньякта 8…15°.

    ҺидрографияҮзгәртү

    Елгаларның һәммәсе диярлек бик кыска һәм Тын океан бассейнына карый. Төньяк Чилидә Лоа елгасыннан башка даими су агымнар юк. Көньякта исә елгалар ел дәвамында күп сулы.

    Үсемлекләр дөньясыҮзгәртү

     
    Мәңге яшел Вальдивия урманнары

    Төньяк Чилидә туфрак һәм үсемлекләр япмасы яхшы үсмәгән. Урта Чилинең төньягы ярымчүл, үзәктә аксыл кодгырт һәм коңгырт туфракларда ксерофил куаклыклар үсә. Анд тауларының урта битләүләре каракаен урманнары белән капланган, аннан югарырак — тау далалары. Урта Чилинең көньягында көрән урман һәм сазлыланган туфракларда калын урманнар, Анд тауларында каракаен-ылыслы урманнар һәм альп болыннары бар. Көньякта субантарктик катнаш урманнары, кырый көньякта сазлыланган болыннар һәм торфлы җирләр очрый.

    Хайваннар дөньясыҮзгәртү

    Төньякта агуарачай төлкесе, пума, сөйрәлүчеләр, көньякта пуду һәм уэмул боланнары, ала көзән, кама, Магеллан төлкесе һ.б. яшиләр. Чилидә Вильяррика, Бернардо О’Һиггинс, Алберто-Агостини, Лос-Парагуас, Перес-Росалес һ.б. милли парклар һәм тыюлыклар бар.

    ТарихҮзгәртү

    Төп мәкалә: Чили тарихы.

    Административ бүленешҮзгәртү

    ИкътисадҮзгәртү

    Чили — Латыйн Америкасында икътисади яктан чагыштырмача үскән дәүләтләрдән берсе. ТЭПта авыл хуҗалыгының өлеше 5,1%, сәнәгать өлеше 41,8%, хемәәт күрсәтүнең өлеше 53,1% тәшкил итә.

    Чили — дөньяда иң зур бакыр эксопртчысы. Шулай ук табгый силитрә, молибден, карамай, тимер мәгъдәне, алтын, көмеш, табигый газ, ташкүмер казып алына. Сәнәгатьнең азык-төлек һәм җиңел сәнәгать тармагы үскән.

    Авыл хуҗалыгының төп тармагы — игенчелек. Бодай, арпа, мәккәй, бәрәңге, бөртекле-кузаклылар игелә. Бакчачылык (алма, цитрус мәйвалар, шәфталу) һәм йөземчелек үсеш алган. Шикәр чөгендере, җитен, тәмәке, зәйтүн җитештерелә. Терлекчелектә МЭТ, сарык, кәҗә, дуңгыз, елкы асрала. Эре шәһәрләр янында сөт терлекчелеге үсеш алган. Диңгездән балык һәм диңгез җанварлары тотыла. Урманнарда агач әзерләнелә.

    ТранспортҮзгәртү

    Эчке йөк ташуларда автомобил транспорты алдынгы урында. Автомобил юллары озынлыгы як. 80 мең км. Тимер юллар озынлыгы 6,6 мең км. Тышкы сәүдә әйләнешенең төп өлеше диңгез транспорты өлешенә тия. Мөһим диңгез портлары: Уаско, Вальпараисо, Токопиля. Сантягода халыкара аэропорт бар.

    Чили читкә бакыр, балык һәм диңгез продуктларны, авыл хуҗалыгы продуктларны, силитрә, кәгазь, йод чыгара; читтән карамай, химия әйберләре, электрон һәм машина җиһазлары алына.

    Төп сәүдә партнёрлары:

    Акча берәмлеге — чили песосы.

    Дәүләт корылышыҮзгәртү

    Чили — җөмһүрият. Гамәлдәге конституция 1980 елда кабул ителгән һәм 1981 елдан көчкә кергән. Дәүләт башлыгы — президент, ул гомуми, турыдан туры, яшерен тавыш бирү юлы белән 4 елга сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне сенат һәм депутатлар пулатыннан гыйбарәт Милли кәнгрис, башкарма хакимиятне президент гамәлгә ашыра; президент хөкүмәт башында да тора.

    ГалереяҮзгәртү

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/CHL.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 5,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    7. http://chartsbin.com/view/edr.
    8. Чили дәгъва иткән Антарктиданың 1 250 000 км² исәпләмичә.
    9. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 2013 елның 9 май көнендә тикшерелгән. 2013 елның 9 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
    10. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations. 2013 елның 14 март көнендә тикшерелгән.
    11. Атлас мира. Карта «Парагвай, Уругвай, Чили, Аргентина» (масштаб 1:9 500 000). — Роскартография, 2010. — С. 180—181. — ISBN 978-5-85120-295-7.
    12. {{{башлык}}} {{{нәшрият}}}.