Чуашстан

(Чуашстан Республикасы битеннән юнәлтелде)

Чуашстан җɵмһүрᴎятсы (Чуашия, чуаш. Чӑва́ш Республики́, рус. Чувашская җɵмһүрᴎят) — Pəcəй Федерациясе cастaфына кергән җɵмһүрᴎят. Башкаласы — Шупашкар шәһәре.

Чуашстан
Flag of Chuvashia.svg
Байрак
Coat of Arms of Chuvashia.svg
Герб
Башкала Чабаксар
Халык исәбе 1 231 117 (1 гыйнвар 2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 24 июнь 1920
Вакыт зонасы Мәскәү вакыты
География
АТБ Россия
Мәйдан 18,300 квадрат километр
Координатлар 55.45944°N 47.09611°E Edit this on Wikidata
RU-CU Edit this on Wikidata
Хөкүмәт башлыгы Михаил Васильевич Игнатьев


Чуашстан хөкүмәте йорты

Халык саны – 1 251 619 кеше (2010). Мәйданы – 18 300 дүрткеᴫ киᴫамиᴛер.

Дәүләт телләре буларак чуваш һәм рус телләре исәпләнә.

ҖәгъpафияҮзгәртү

Як Россия субъекты
Төньяк Мари Ил
Көнбатыш Ηижгаp өлкәсе
Көньяк-көнбатыш Мордовия
Көньяк Сембер өлкәсе
Көнчыгыш Татарстан

Чуашстан җɵмһүрᴎятсы Көнчыгыш Яypyпa тигезлегендә, күбесенчә Иделнең уң ярында, Сыры һәм Зөя елгалар арасында урнаша. Чуашстанның иң биек ноктасы — 286,6 м (Шомырша районының Яблоновка авылы янында).

Файдалы казылмаларҮзгәртү

Фосфоритлар, янучан сланец (запаслар — 199,1 млн. т.), торф чыганаклары.

КлиматҮзгәртү

Климат — уртача континенталь, июльнең уртача температурасы — +19,3 °С, гыйнварның уртача температурасы — -12,7 °С. Уртача еллык явым-төшем күләме 450—500 мм.

ГидрографияҮзгәртү

Төп елгалар — Идел (Чабаксар сусаклагычы), Сыры, Цивиль, Аниш, Бездна, Кирә, Менә, Гөбенә, Бола.

Туфраклар, үсемлекләр һәм хайваннар дөньясыҮзгәртү

җɵмһүрᴎятның төньяк районнарда — кәсле-көлсу туфраклар, көньяк-көнбатышында — кара туфраклар. җɵмһүрᴎят күбесенчә урманлы дала зонасында урнаша (Идел аръягындагы өлеше төньяк тайга кече зонасында урнаша). Урманнар территориянең якынча 32% өлешне биләп торалар; нарат, чыршы, каен, имән, юкә күпчелеген тәшкил итәләр.[1]

Хайваннар дөньясы: көрән аю, бүре, төлке, урман мәчесе, сусар, ондатра, тиен, сөркә, янутсыман эт, поши, һ.б.

ТыюлыкларҮзгәртү

  • Сыры буе тыюлыгы
  • «Чăваш Вăрмане» («Чуаш урманы») милли паркы

ТарихҮзгәртү

Чуашия территориясендә неолит, палеолит һәм мезолит памәтниклары сакланып калганнар. Безнең эрага кадәр 3-нче меңъеллыкта Урта Иделгә фин-угыр кабиләләр арасында көньяктан килгән Фатьяново һәм Баланово археологик культуралары кабиләләре барлыкка киләләр; безнең эрага кадәр 2-нче меңъеллыкта монда Абашево һәм бура археологик культуралары кабиләләре киләләр. Алар белән монда терлекчелек, китмән игенчелеге барлыкка киләләр.

X гасырда Урта Иделдә Идел буе Болгары барлыкка килә. 1236 елда Идел буе Болгарны Алтын Урда гаскәрләре яулап алалар. Чуашиянең төньяк районнарга күчереп урнашкан болгарлар һәм фин-угыр халыклары аралашу нәтиҗәсендә XV гасырда чуаш халкы барлыкка килә.

1551 елда тау ягында торучы, ә 1552 елда болын ягында торучы чуашлар территорияләре Мәскәү дәүләтенә кушылалар. 15521600 еллар эчендә Чабаксар (беренче тапкыр 1469 елда телгә алына), Алатыр, Чуел һәм Ядернә ныгытмалары төзеләлгәннәр.

Казан ханлыгы яулап алуыннан соң чуашларга православ дине көчләп кертелә башлый.

1552 елдан чуаш җирләре Казан сарае Приказы белән идарә иткәннәр. 1708 елда алар Казан губернасы cастaфына кертеләләр.

18911894 елларда Мәскәү-Казан тимер юлының АлатырШәехран (Канаш) — Казан тимер юл сызыгы төзелә.

1917 елның револүциягә кадәр хәзерге Чуашстан җирләре Казан (Козьмодемьянск, Чабаксар, Ядернә, Чуел өязләре) һәм Сембер (Курмыш, Алатыр, Буа өязләре) губерналары cастaфында булганнар.

1920 елның 24 июнендә Чуаш автономияле өлкәсе барлыкка килә. 1925 елның 25 апрелендә ул Чуаш Автономияле Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсына үзгәртеп корыла.

19291936 елларда җɵмһүрᴎят Ηижгаp крае (1932 елданГорький крае) cастaфында булган.

1992 елның 13 фᴎврәᴫдә «Чуаш ССРның исемен үзгәртү турында» законы кабул итүдән соң, Чуаш ССР үз исемен Чуашия җɵмһүрᴎятсына алыштыра.[2]

Административ-территориаль бүленешеҮзгәртү

Чуаш җɵмһүрᴎятсында 21 административ район , 9 шәһәр, 8 шәһәр тибындагы бистә, 1700гә якын авыл исәпләнә.

БашкалаҮзгәртү

Башкаласы — 500 меңнән артык кеше яшәгән Чабаксар шәһәре.

Муниципаль районнарҮзгәртү

 
Чуашия административ картасы
Район Чуашча исеме Үзәге
1 Алатыр районы Улатăр районĕ Алатыр шәһәре
2 Әлек районы Элĕк районĕ Әлек авылы
3 Батыр районы Патăрьел районĕ Батыр авылы
4 Урнар районы Вăрнар районĕ Урнар бистәсе
5 Епрәч районы Йĕпреç районĕ Епрәч бистәсе
6 Канаш районы Канаш районĕ Канаш шәһәре
7 Кузлаука районы Куславкка районĕ Кузлаука шәһәре
8 Комсомол районы Комсомольски районĕ Комсомол авылы
9 Красноармейски районы Красноармейски районĕ Красноармейское авылы
10 Кызыл Чутай районы Хĕрлĕ Чутай районĕ Кызыл Чутай авылы
11 Мария Посады районы Сĕнтĕрвăрри районĕ Мария Посады шәһәре
12 Моргауш районы Муркаш районĕ Моргауш авылы
13 Порецк районы Пăрачкав районĕ Порецки авылы
14 Ормар районы Вăрмар районĕ Ормар бистәсе
15 Чуел районы Çĕрпӳ районĕ Чуел шәһәре
16 Чабаксар районы Шупашкар районĕ Күгеш бистәсе[3]
17 Шомырша районы Шăмăршă районĕ Шомырша авылы
18 Шөмерлә районы Çĕмĕрле районĕ Шөмерлә шәһәре
19 Ядернә районы Етĕрне районĕ Ядернә шәһәре
20 Ялчык районы Елчĕк районĕ Ялчык авылы
21 Янтык районы Тăвай районĕ Янтык авылы

ХалыкҮзгәртү

Моны да карагыз: Чуашия халкы

Милли cастaфыҮзгәртү

2010 ел буенча җɵмһүрᴎятда 106 төрле милләт вәкиле яши дип санала.

Милләт 1926 ел,
мең кеше (*)
1939 ел,
мең кеше (*)
1959 ел,
мең кеше (*)
1970 ,
мең кеше (*)
1979,
мең кеше (*)
1989,
мең кеше (*)
2002,
тыс. чел. (*)
2010 ел
мең кеше [4]
чуашлар 667,7 (74,7 %) 777,2 (72,2 %) 770,4 (73,0 %) 856,2 (70,0 %) 887,7 (68,4 %) 906,9 (67,8 %) 889,3 (67,7 %) 814,8 (67,7 %)
руслар 178,9 (20,0 %) 241,4 (22,4 %) 263,7 (24,0 %) 299,2 (24,5 %) 338,2 (26,0 %) 357,1 (26,7 %) 348,5 (26,5 %) 323,3 (26,9 %)
татарлар 22,6 (2,5 %) 29,0 (2,7 %) 31,4 (2,9 %) 36,2 (3,0 %) 37,6 (2,9 %) 35,7 (2,7 %) 36,4 (2,8 %) 34,2 (2,8 %)
мaрдьıвалар 24,0 (2,7 %) 22,5 (2,1 %) 23,9 (2,2 %) 21,0 (1,7 %) 20,3 (1,6 %) 18,7 (1,4 %) 16,0 (1,2 %) 13,0 (1,1 %)

2002 ел нәтиҗәләре буенча Чуаш җɵмһүрᴎятсы милли cастaфы[5]:

Милләт Саны (кеше) Процентларда
Чуашлар 889 268 67,69 %
Руслар 348 543 26,53 %
Татарлар 36 401 2,77 %
мaрдьıвалар 16 383 1,25 %
Украиннар 6 422 0,49 %
Чирмешләр 3 600 0,27 %
биларуслaр 1 881 0,14 %
Әрмәннәр 1 261 0,14 %
Әзериләр 857 0,07 %
Чегәннәр 751 0,06 %
Алманнар 520 0,05 %

Торак пунктларҮзгәртү

 
Чабаксар
 
Яңа Чабаксар
 
Канаш

Урын Шәһәр Чуашча исеме Русча исеме Халык саны

 
Алатыр
 
Чуел
 
Мария Посады

1 Чабаксар Шупашкар Чебоксары 453 721
2 Яңа Чабаксар Çĕнĕ Шупашкар Новочебоксарск 124 097
3 Канаш Канаш Канаш 45 607
4 Алатыр Улатăр Алатырь 38 203
5 Шөмерле Çĕмĕрле Шумерлә 31 722
6 Чуел Çĕрпӳ Цивильск 13 479
7 Күгеш Кӳкеç Кугеси 11 917
8 Кузлаука Куславкка Козловка 16 121
9 Урнар Вăрнар Вурнары 11 080
10 Ядернә Етĕрне Ядрин 10 359
11 Мария Посады Сĕнтĕрвăрри Мариинсᴋи Посад 10 086
12 Епрәч Йĕпреç Ибреси 8 415
13 Яңа Лапсар Çĕнĕ Лапсар Новые Лапсары 6 955
14 Порецки Пăрачкав Порецкое 5 825
15 Ормар Вăрмар Урмары 5 679
16 Батыр Патăрьел Батырево 5 431
17 Шыгырдан Шăнкăртам Шыгырдан 5 418
18 Комсомольски Комсомольски Комсомольское 4 905
19 Красноармейски Красноармейски Красноармейское 4 271
20 Шомырша Шăмăршă Шемурша 3 759
[6]


ИкътисадҮзгәртү

Чуаш җɵмһүрᴎятсы Идел-Нократ икътисади районына керә.

СәнәгатьҮзгәртү

җɵмһүрᴎятның сәнәгате күбесенчә Чабаксарда һәм Яңа Чабаксарда урнаша (монда Чуашиядә сәнәгый продукциясенең 72,7% өлеше җитештерелгән).[7] Яңа Чабаксарда Чабаксар ГЭСы урнаша.

Канашта автоагрегатлар ɜавуᴛы һәм вагоннар pимуʜлау ɜавуᴛы, Алатырда приборлар төзү ɜавуᴛы, Шөмерледә автофургоннар комбинаты махсус автомбильләр ɜавуᴛы урнашалар.

МәдәниятҮзгәртү

Дәүләт төзелешеҮзгәртү

җɵмһүрᴎятның төп кануны — 2000 елда кабул иткән Чуашия җɵмһүрᴎятсы Конституциясе.

Чуашия җɵмһүрᴎятсының дәүләт башлыгы, иң югары урындагы заты — Чуашия җɵмһүрᴎятсы башлыгы (2012 елга кадәр — Чуашия җɵмһүрᴎятсы Президенты).

Чуашстан ПрезидентларыҮзгәртү

Чуашстан БашлыкларыҮзгәртү

Чуашия җɵмһүрᴎятсы Дәүләт Сәвиты — иң югары вәкиллекле, закон чыгару органы, 44 кәнәфидән тора.

Министрлар Кабинеты — югары башкарма органы. Башлыгы — премьер-министр.

Моны да карагызҮзгәртү

СылтамаларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

Калып:Pəcəй җɵмһүрᴎятлары

Калып:Pəcəй Федерациясенең Идел буе федераль бүлгесе Калып:Pəcəй субъектлары