Үзбәкстан

Үзбәкстан — Үзәк Азиянең урта өлешендә урнашкан дәүләт.

Үзбәкстан
Flag of Uzbekistan.svg
Байрак
Emblem of Uzbekistan.svg
Илтамга
Башкала Ташкәнт
Халык саны 32 387 200 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+05:00
Рәсми тел үзбәк теле
География
Мәйдан 448,978.0 дүрткел киламитер
Координатлар 41°N 66°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Шәүкәт Мирзыяев
Хөкүмәт башлыгы Габдулла Гарифев
Икътисад
ТЭП 48 718 миллион АКШ доллары (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Үзбәкстан сумы
Инфеләсә 7.9% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 11% (2014)[1]
Туу күрсәткече 2.2 (2014)[2]
КПҮИ 0.710 (2017)[3]
Яшәү озынлыгы 71.314 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • Электр аергычы төре Europlug,[5] Schuko, AS/NZS 3112[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[6]
    Челтәр көчәнеше 220 вольт
    Телефон коды +998
    ISO 3166-1 коды UZ
    ХОК коды UZB
    Интернет домены .uz

    ГеографияҮзгәртү

    Үзбәкстән көнчыгышта Кыргызстан, төньяк-көнчыгышта, төньякта һәм төньяк-көнбатышта — Казакъстан, көньякта һәм көньяк-көнбатышта — Төрекмәнстан, көньякта — Әфганстан һәм көньяк-көнчыгышта Таҗикстан дәүләтләре белән чиктәш. Чикләр озынлыгы — 6621 км, мәйданы 447 400 км² тәшкил итә.

    Илнең ⅔ өлешен далалар, чүлләр һәм таулар тәшкил итә.

    Иң биек ноктасы — 4643 м (Гиссар тау тезмәсе), иң түбән ноктасы — Мынбулак иңкүлеге (Кызылком чүле, −12,8 м).

    Кырый ноктлаларҮзгәртү

    КлиматҮзгәртү

    Климат — кискен континенталь; Урта температуралар: гыйнвар — +4 °C…−8 °C, июль — +22 °C…+32 °C. Уртача еллык явым-төшемнәр саны: 90–580 мм (тигезле районнарында), 460–910 мм (таулы районнарында).

    ХалыкҮзгәртү

    Халык саны — 29 559 100 кеше (2012 елның 1 гыйнвары)

    Милли составҮзгәртү

    Үзбәкләр — 80 %, урыслар — 5 %, таҗиклар — 4,5 %, казакълар — 2,5 %[7].

    ШәһәрләрҮзгәртү

    Илдə 120 дəн артык шəһəр, 115 шəһəрле авыллар бар.

    Иң зур шәһәрләр:

    Шәһәрләрдә илнең 41 % халкы яши.

    ДинҮзгәртү

    Үзбәкстан Конституциясе дәүләттән диннең аерым булуын, дини оешмаларның закон каршында тигезлеген, дин һәм вөҗдан иреген игълан итә. 16 конфессиянең гыйбадәтханәләре теркәлү үткән. Төп дин – Хәнәфи мәзһәбендәге сөнни Ислам. Христианнарправославие дине тарафдарлары, католиклар, баптистлар, лютераннар, адвентистлар. Яһүд дине зур тарихка ия. Йәһвә шаһитлары, кришнаитлар, буддачылар, әрмән апостол чиркәве һ. б. дини агымнар вәкилләре яши.

    Административ бүленешҮзгәртү

    Илдә 12 өлкә, 156 район, 123 шәһәр, 104 шәһәр тибындагы поселок һәм Каракалпакстан Республикасы бар.

     
    Исем Үзбәкчә
    исеме
    Халык саны
    (2011)[8]
    мең кеше
    Мәйдан,
    мең км²[9]
    Үзәк
    1 Ташкәнт Toshkent
    Тошкент
    2296,5 0,3
    14 Каракалпакстан Җөмһүрияте Qoraqalpog’iston Respublikasi, Қорақалпоғистон Республикаси 1680,9 165,6 Нөкес
    2 Әндиҗан өлкәсе Andijon viloyati, Андижон вилояти 2672,3 4,2 Әндиҗан
    3 Бохара өлкәсе Buxoro viloyati, Бухоро вилояти 1683,8 39,4 Бохара
    5 Җиззәх өлкәсе Jizzah viloyati, Жиззах вилояти 1166,7 20,5 Җиззәх
    8 Кашкадәрья өлкәсе Qashqadaryo viloyati, Қашқадарё вилояти 2722,9 28,4 Каршы
    7 Нәвайи өлкәсе Navoiy viloyati, Навоий вилояти 873,0 110,8 Нәвайи
    6 Наманган өлкәсе Namangan viloyati, Наманган вилояти 2279,5 7,9 Наманган
    9 Сәмәрканд өлкәсе Samarqand viloyati, Самарқанд вилояти 3270,8 16,4 Сәмәрканд
    11 Сөрхандәрья өлкәсе Surxondaryo viloyati, Сурхондарё вилояти 2175,1 20,8 Термез
    10 Сырдәрья өлкәсе Sirdaryo viloyati, Сирдарё вилояти 727,2 5,1 Гөлстан
    12 Ташкәнт өлкәсе Toshkent viloyati, Тошкент вилояти 2644,4 15,3 Ташкәнт
    4 Фәрганә өлкәсе Farg’ona viloyati, Фарғона вилояти 3229,2 6,8 Фәрганә
    13 Харәзем өлкәсе Xorazm viloyati, Хоразм вилояти 1601,1 6,3 Үргәнеч

    ИкътисадҮзгәртү

    Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы өлеше 25,9%, сәнәгать өлеше 13,2%, хезмәт күрсәтү тармагы өлеше 60,9 процентны тәшкил итә. Төп экспорт партнөрлары — Кытай (25%), Швейцария (22%), Казакстан (16%), Рәсәй (14%), Төркия (13%), Франция (2,1%), Украина (1,2%). Экспортлана торган таварлар — кыйммәтле металлар (алтын), тикстил (эрләгән җеп, чи мамык, футболкылар, һ.б.), нефть һәм газ, металлар (бакыр, тутыя), азык-төлек, машиналар, химия мәхсулатлары (радиоактив матдәләр, азот ашламалары, һ.б.), җиһазат, һ.б.[10] Төп импорт партнөрлары — Рәсәй (25%), Кытай (21%), Көньяк Корея (16%), Казакстан (8,3%), Алмания (4,9%), Төркия (4,8%), Украина (2,4%), Италия (1,6%), Һиндстан, Җапан (1,3%), Франция, Польша, Литва (1,1%).[11] Имортлана торган таварлар — җиһазат (һава суыргычлар, телефоннар, төзелеш машиналары, җылыту җиһазаты, һ.б.), транспорт чаралары (автомобил өлешләре, йөк автомобилләре, очкычлар, боралаклар, трактырлар), металлар (тимер мәхсулатлары, әлүмин, химия мәхсулатлары (дарулар, кан, һ.б.), минераль мәхсулатлар, пыласмас һәм каучык, агач эшләнмәләре, азык-төлек (он, бодай, чәй, һ.б.), тикстил, кәгазь, һ.б.н.[12]

    Үзбәкстанда туган танылган шәхесләрҮзгәртү

    Татарлар, башкортларҮзгәртү

    Моны да карагызҮзгәртү

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    6. http://chartsbin.com/view/edr.
    7. Население Узбекистана
    8. Постоянное среднее число населения за 1991—2011 годы. Узстат. Archived from the original on 2012-06-26. Retrieved on 2012-06-19.
    9. ПРЕДСТАВИТЕЛЬСТВО ТОРГОВО-ПРОМЫШЛЕННОЙ ПАЛАТЫ РФ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ. Archived from the original on 2012-06-26. Retrieved on 2012-06-21.
    10. http://atlas.media.mit.edu/en/visualize/tree_map/hs92/export/uzb/all/show/2014/
    11. http://atlas.media.mit.edu/en/visualize/tree_map/hs92/import/uzb/show/all/2014/
    12. http://atlas.media.mit.edu/en/visualize/tree_map/hs92/import/uzb/all/show/2014/

    Тышкы сылтамаларҮзгәртү