Таҗикстан

Таҗикста́н (таҗ. Тоҷиқистон), рәсми Таҗикста́н Җөмһүрияте́ (таҗ. Ҷумҳурии Тоҷиқистон) — Үзәк Азиядә урнашкан дәүләт, элек Сәвитлар Берлегендә эчендәге Таҗикстан Сәвит Социалистик җɵмһүрᴎятсы.

Таҗикстан
Flag of Tajikistan.svg
Байрак
Emblem of Tajikistan.svg
Илтамга
Башкала Дүшәнбе
Халык саны 8 921 343 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 9 сентябрь 1991 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+05:00
Рәсми тел таҗик теле, Рус теле, гарәп теле
География
Мәйдан 143,100.0 квадрат километр
Координатлар 38.58333°N 71.36667°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Эмомали Раһмон
Хөкүмәт башлыгы Каһир Рәсүлзадә
Икътисад
ТЭП $7146 миллион (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Таҗикстан самание
Инфеләсә 6.1% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 11% (2014)[1]
Туу күрсәткече 3.49 (2014)[2]
КПҮИ 0.650 (2017)[3]
Яшәү озынлыгы 71.051 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • Электр аергычы төре Europlug,[5] Schuko,[5] AS/NZS 3112[5]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[6]
    Челтәр көчәнеше 220 вольт[5]
    Телефон коды +992
    ISO 3166-1 коды TJ
    ХОК коды TJK
    Интернет домены .tj

    Таҗикстан Памир таулары алдында урнашкан һәм аның диңгезгә чыгышы юк. Бу Урта Азиянең мәйданы буенча иң кечкенә дәүләт. Көнбатыш һәм төньяк-көнбатышта Үзбәкстан белән, төньякта Кыргызстан белән, көнчыгышта Кытай белән, көньякта Әфганстан белән чикләшә. Башкала Дүшәнбе шәһәрендә.

    Таҗикстан — элек сәвитлар Урта Азиясендә фарсы телләре сөйләшә торган бердәнбер дәүләт. Таҗикстан халкының күпчелеге сөнни ислам динен тоталар.

    ТарихҮзгәртү

    Таҗикстан ССРҮзгәртү

    1924 елда Таҗикстан Сәвитлар Берлеге эченә Үзбәкстан ССР эчендә булып автономияле җɵмһүрᴎят буларак керде. Дүшәнбе шәһәре аның башкаласы булды. Дүшәнбе 1924 елда Сары-Асия, Шаһмансур һәм Дүшәнбе авыллары берләшү нәтиҗәсендә хасил булды.

    1929 елның 16 октәбрендә Таҗикстан ССР оештырды, 5 декабрендә ул Сәвитлар Берлеге эченә союздаш җɵмһүрᴎят хохуклары белән керде. Мөстәыйль Таҗикстан ССР оештыру башлап җибәрүче сәяси эшлекле Ширинша Шаһтимур иде.

    1991 елда Сәвитлар Берлеге таркалуы нәтиҗәсендә Таҗикстан бәйсез дәүләт булды.

    Идарә бүленешеҮзгәртү

    Таҗикстан Җөмһүрниятенең идарә-җир берәмлекләре һәм торак пунктлары:

    Районнар авыл һәм шәһәр районнарына бүленәләр, җөмһүрият, өлкә һәм шәһәр карамагында булалар.

    Хәзерге вакытта Таҗикстан Җөмһүрияте Таулы Бадахшан автономияле өлкәсе, Согыд һәм Хәтлан өлкәләре, 17 шәһәр, 62 район (шул исәптә 13 җөмһүрият карамындагы район), 55 поселок һәм 368 авыл җәмгыятеннән гыйбарәт[7].

    Татарча Таҗикча Халык исәбе
    (2010)[8],
    мең кеше
    Мәйдан,
    мең дүрᴛᴋел ᴋиламитер
    Мәркәз
    Дүшәнбе Дүшәнбе 724 1,2
    Таулы Бадахшан автономияле өлкәсе Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 206 64,2 Харуг
    Согыд өлкәсе Вилояти Суғд 2 237 25,4 Хуҗанд
    Хәтлан өлкәсе Вилояти Хатлон 2 676 24,8 Кургантүбә
    ҖКР Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ 1 722 28,6 Дүшәнбе

    [9]

    Дәүләт корылышыҮзгәртү

    Таҗикстан — җөмһүрият. Гамәлдәге Конституция 1994 елның 6 ноябрендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент, ул Таҗикстан ватандашлары тарафыннан 7 еллык мөддәткә сайлана. Канун чыгаручы хакимиятне Югары Мәҗлес, башкарма хакимиятне баш министр җитәкчелегендә Министрлар Шурасы (хөкүмәт) гамәлгә ашыра.

    МәдәниятҮзгәртү

    ДинҮзгәртү

    2009 елда Таҗикстанның Югары җыелышы Хәнәфи мәзһәбендәге сөнни ислам динен дәүләтнең рәсми дине итеп тану өчен тавыш биргән. Сәләфичелек тыелган. Таҗикстан халкының (9 млн 537 мең кеше) 96,70 % ы (7 млн 621 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (бөтен дөнья мөселманнарының 0,40 % ы) (2020)[10]. Таҗикстанда мөселманнарның күбесе (90,4 % ы) хәнәфи мәзһәбендәге сөнниләр, азчылык (5,6 % ы) шигыйлар. Суфичылык агымы да очрый. Таҗикстанның автономияле төбәге булган Таулы Бадахшанда шигый исламның исмәгыйлия агымы көчле. Ислам динен таҗиклардан һәм Памир халыкларыннан башка, җирле үзбәкләр (ил халкының 15,3 % ы), кыргызлар (1,1 %), казакълар, татарлар (0,09 %)тота.

    Сәвит чорында күп санда булган православие, яһүд дине, католиклар вәкилләре илдән күчеп китеп беткән диярлек.

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    3. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    5. 5,0 5,1 5,2 5,3 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    6. http://chartsbin.com/view/edr.
    7. http://www.stat.tj/russian_database/socio-demographic_sector/administrative-area_units.xls
    8. О ПРЕДВАРИТЕЛЬНЫХ ИТОГАХ ПЕРЕПИСИ НАСЕЛЕНИЯ И ЖИЛИшчНОГО ФОНДА 2010 ГОДА. Сообшчение Агентства по статистике при Президенте Республики Таҗикистан.
    9. Ведомости Маҗлиси Оли Республики Таҗикистан, 1995 год, № 21,статья 239; 2000 год, № 11, с-тья 513, 2003 год, № 4, с-тья 153, 2008 год, № 3, с-тья 182, 2009 год, № 7-8, с-тья 489.
    10. Muslim Population By Country 2020(ингл.)