Каюм Насыйри

Бу мәкаләнең латин әлифбасындагы игезәге бар.

Каюм Насыйри
Kayyum Nasiri 1.jpg
Туган телдә исем Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйров
Туган 2 февраль 1825(1825-02-02)
Олы Шырдан, Зөя өязе, Казан губернасы
Үлгән 20 август 1902(1902-08-20) (77 яшь)
Казан
Күмү урыны Яңа бистә зираты
Яшәгән урын Каюм Насыйри йорты
Ватандашлыгы Россия империясе
Һөнәре тел галиме, тарихчы, тәрҗемәче, язучы, фольклорчы
Каюм Насыйри кабер ташы.jpg

Commons-logo.svg Каюм Насыйри Викиҗыентыкта

Габделкаюм Габденнасыйр улы Насыйров (قه ييوم ناصيرى, Каюм Насыйри; 2 (15) февраль 1825, Олы Шырдан, Зөя өязе, Казан губернасы, Русия империясе - 20 август (2 сентябрь) 1902, Казан, Казан өязе, Казан губернасы, Русия империясе) - танылган татар мәгърифәтчесе, тел галиме, тарихчы, тәрҗемәче, язучы, фольклорчы.

Тормыш юлыҮзгәртү

1825 елның 2 февралендә Казан губернасы, Зөя өязе (хәзерге Татарстан Республикасы, Яшел Үзән районы), Олы Шырдан (Кече Шырдан) авылында туа. К. Насыйриның бабасы һәм атасы гыйлемле кешеләр була. Аның истәлекләренә күрә, атасы балаларының укуларына каршы килми, ул вакытларда руханилар авызыннан кат-кат әйтелгән "иҗтиһат заманы монкариз" ("иҗади фикер йөртү заманы үтте") дигән карашка каршы була. "Һәркемгә иҗтиһат - кирәк эш", - дип балаларына һәрвакыт ишеттереп тора. К. Насыйриның балалык вакытлары, заманы өчен, шундый мәдәниятле гаиләдә, туган авылында уза. Башлангыч белемне ул атасыннан ала.

1841-1855 елларда Казанда "Касыймия" мәдрәсәсендә укый. Мәдрәсәдә гарәп-фарсы телләрен өйрәнү өстенә, үзлегеннән татар һәм рус телен дә үзләштерә.

1855-1871 елларда Казан руханилар училищесендә, аннары Казан руханилар семинариясендә татар теле укыта. Монда ул укытучылар белән танышып якыннан аралаша, алардан рус телен һәм башка фәннәрне тырышып өйрәнүен дәвам итә.

Югары белемне Казан университетына ирекле тыңлаучы буларак ала. Аның университетта укуының әһәмияте турында Петербург университеты профессоры В. В. Григорьев: "Казан университетында алган гыйлеме К. Насыйрины исламга объектив карарлык югары дәрәҗәгә меңгерде. Ул - бу яктан безнең Русия мөселманнары арасында беренче кеше", - дип бәяләп уза.

1871 елда татар, башкорт һәм казакъ мәктәпләре буенча Казан укыту округы инспекторы В.В. Радлов тәкъдиме белән Казанда татар балалары өчен башлангыч рус-татар мәктәбе ача. Бу әһәмиятле эшенең башлануы һәм нинди шартларда баруы турында К. Насыйри үзенең истәлек рәвешендә язган очеркында: "Мин, мин дип мактану, эшең хак булса, урынына күрә ярый. Казан шәһәрендә мөселман балалары русча укый торган мәдрәсәнең ибтидасы... ушбу мөгаллимнәндер. Асыл бу мәдрәсәнең ибтидасы 1871 елда булды", - ди. Монда, мөгаллим дип, К. Насыйри үзен атый.

1876 елда, В.В. Радлов белән укыту методикасы мәсьәләләрендә фикер каршылыклары килеп чыгу сәбәпле, мәктәптән китә һәм әдәби, гыйльми эшчәнлек белән шөгылләнә башлый. [1]

Гыйльми эшчәнлегеҮзгәртү

Петербург университеты профессоры В. В. Григорьев 1880 елда К. Насыйриның гаять белем­ле кеше булуы хакында язып чыга. "...Мин татарлар арасында мондый кеше булыр дип һич уйламый идем" - ди ул. [2]

1885 елда Казан университеты каршындагы Археология, тарих, этнография җәмәгатенә хакыйкый әгъзасы булып сайлана. Гуманитар фәннәрнең төрле тармакларын үстерүгә зур өлеш кертә, хәзерге әдәби татар теленә нигез сала. К. Насыйриның гыйльми эшчәнлеге күбесенчә татар халкы тарихын, Русия һәм гөмүмхалык тарихын өйрәнүгә багышлана. Этнографиягә караган хезмәтләрендә бик күп халык сынамышлары, әкиятләр, әйтемнәр, җырлар, туй, мәет озату һәм башка гаилә йолалары тасвиры, татар халкының матди мәдәниятен тәшкил итүче йорт-җир, кием-салым, азык-төлек, халык медицинасы турында мәгълүматлар зур урын ала. Аның мирасы Г. Тукайга, М. Гафурига, Г. Камалга һәм башкаларга гаять зур йогынты ясый. [3]

К. Насыйрины Г. Исхакый яңа дәвер әдәбиятының "атасы" дип атый. Ул, халыкта әдәбияткә ярату хисен, аңа кызыксындыру уяту өчен, халык теленә якын телдә язарга кирәк дип чыга. 1859 елның мартында Н. Ильминскийга язылган хатында болай диелә: “... Авылга кайтканда, мин ул китапны үзем белән алып кайткан идем. Бәгъзе мужикларга укып күрсәттем. Мин укыганда үзара сөйләшәләр: “Кара әле сөйләшкән кебек укый”, - диләр. Хасил, һәркем аңларлык, иншалла. Ул китапны “Мәҗмугыл әхбар” дип тәсмия кыйлдым”. М. Гали: “К. Насыйриның ата-аналары һәм туганнары белән язышкан хатлары ул чордагы крестьян һәм солдат хатларына карганда да гадиерәк тел белән язылганнар”, - дип яза. [4]

К. Насыйриның хезмәтләре Г. Баттал-Таймас, Г. Ибраһимов тарафыннан югары бәяләнә. Г. Ибраһимов 1926 елда язылган "Каюм бабаның йөз еллыгы" һәм "Башлангыч" исемле мәкаләләрендә К. Насыйрины Шәрекътан Гаребкә  (Көнбатышка, Аурупага) юл яручы, беренче сукмакны салучы "бөек реформатор" дип атый. Ул болай яза: "Каюм бабаның хезмәте, гыйлем дөньясы өчен яңа кануннар табып чыгаруда түгел, бәлки бәйнәлмиләл гыйльми мәгълүматны татар халкына башлап бирүдә... ул бездә Европа гыйлемнәреннән беренче популяризатор иде" [5].

Эшләгән өлкәләрҮзгәртү

 
"Шәхесләребез" сериясенең "Каюм Насыйри" (2017) китабындагы К. Насыйриның хезмәтләрен күрсәткән сурәт

Каюм Насыйри татар халкын төрле гыйлем нигезләре белән иң беренче таныштыручы кеше була. Аның үзе исән чакта татарча hәм русча төрле зурлыктагы 40 китабы дөнья күрә.[6] Ул эшләгән өлкәләр һәм хезмәтләре түбәндә бирелгән.

ТелҮзгәртү

Татар телеҮзгәртү

Рус телеҮзгәртү

  • "Кавагыйде кыйраәт русия мәҗмугасы" (1889);
  • "Зөбәдәт мин тәварихи әр-Руси" (1890). [11]

Сүзлек төзүҮзгәртү

 
Каюм Насыйриның "Ләһҗәи татари" сүзлеге

ӘдәбиятҮзгәртү

Татар әдәбиятыҮзгәртү

Балалар әдәбиятыҮзгәртү

  • "Сборник статей о предметах видимой природы, изложенных на чисто татарском разговорном языке" (1867);
  • "Буш вакыт" (1860, 1906-1909) - татарча табигать күренешләре турында, биш җөзьә булып чыга;
  • "Әхлак рисаләсе" (1881-1913),
  • "Кабуснамә тәрҗемәсе" (1882, 1898);
  • "Тәрбия китабы" (1891, 1898),
  • "Мохтәсар тәварих әнбия..." (1884, 1889);
  • "Гакаид рисаләсе". [15]

ТәрҗемәчелекҮзгәртү

  • И. Крылов мәсәлләрен.
  • 1865 елда Казанда нәшер ителгән төрек язучысы Зыяддин Сәед Яхъяның Әбугалисина турындагы "Кәнҗинәи хикмәт" ("Хикмәт хәзинәсе") исемле әсәрен ("Әбугалисина кыйс­сасы", 1872).
  • XVIII гасырда яшәгән төрек әдибе Гали Газизнең "Хыяллар" исемле әсәрен ("Әфсанәи Гөлрөх вә Камәрҗан" романы, 1896).
  • XIII гасырда яшәгән фарсы әдибе Сәгъди әсәрләрен.

"Тәрбия китабы"ндагы күп кенә гыйбрәтле хикәятләр Сәгъдинең "Гөлестан" җыентыгыннан алынган була. [16]

  • "Кабуснамә".

"Кабуснамә" 1082 елда Кейкавус исемле күренекле кеше тарафыннан улына үгет-нәсыйхәт рәвешендә фарсы телендә иҗат ителә, һәм тиз арада Шәрекъ дөньясын яулый, бик күп телләргә тәрҗемә ителә. К. Насыйри әсәренең төрекчә версиясен татарчага тәрҗемә итә. [17]

  • "Кырык вәзир кыйссасы".

Әсәр госманлы теленнән тәрҗемә ителә [18], "Мең дә бер кичә"гә барып тоташа [19].

Педагогика һәм методикаҮзгәртү

  • "Гакаид рисаләсе";
  • "Утыз вәгазь";
  • "Тәрбия китабы" ("Китап әт-тәрбия").

ТарихҮзгәртү

ЭтнографияҮзгәртү

ФольклорҮзгәртү

  • "Кырык бакча" (1880).

Бу китапның кырыгынчы бакчасына ("бүлеге"нә) кергән фольклор әсәрләре шулар: 296 мәкаль, 116 кыска җыр, "Сәламнамә", "Мәдех Чәй", "Уңмаган килен" һәм "Әбъят" исемле бәетләр, "Зиһен сынашмак" исеме астында бирелгән 3 табышмак-мәсьәлә ("Ике көтүче", "Кәҗә, бүре, кәбестә", "Өч сәүдәгәр"). [22]

  • "Фәвакиһел җөласа фил-әдәбият" (1884).

Бу китап­ның соңгы бүлеге тулысынча диярлек халык иҗаты әсәрләре­нә багышлана, һәм "Кырык бакча"дагы материаллар белән бергә яңа әсәрләрне эченә ала. Аеруча, автор һәр жанрга кыскача билгеләмә бирә һәм бик күп әсәрләрне фәнни комментарийлар белән бастыра. Китапка кергән фольк­лор әсәрләре шулар: 27 табышмак ("Кырык бакча"да юк иде), 117 кыска җыр, "Әбъят Мәхбүбләргә сәламнамә", "Әбъят чәй бәянында", "Әбъят уңмаган килен бәянында" исемле 3 бәет, 315 мәкаль һәм әйтем. [23]

1896 елда Казан университеты каршындагы "Археология, тарих һәм этнография" җәмгыятенең "Хәбәрләр"ендә "Казан татарларының халык әдәбияты үрнәкләре" исемле мәкаләсе чыга. Әлеге мәкаләдә "Кырык бакча" (1880) һәм "Фәвакиһәл-җөләсә фил-әдәбият" (1884) китапларындагы материалларны кабат­лаучы 28 табышмак, 244 мәкаль һәм әйтем, 116 кыска җыр һәм "Гыйшык хәлләре" исемле бәет (кыска җырларга тар­тым шигъри куплетлар) татарча һәм рус­чага тәрҗемә ителеп урын ала. Мәкаләгә Н. Катанов югары бәя бирә. [25]

1900 елда Казан университеты каршындагы "Археология, тарих һәм этнография" җәмгыятенең "Хәбәрләр"ендә К. Насыйриның П. А. Поляков белән уртак хезмәте булган "Казан татарларының әкиятләре һәм аларны башка халыкларның әкиятләре белән чагыштыру" исемле мәкаләсе чыга. Мәкаләдә, шулай ук татарча һәм русчага тәрҗемә ителеп, 11 татар әкияте ("Салам Торхан", "Ахмак угыл", "Үги кыз", "Гөлнәзек", "Байдек", "Өч угыл", "Акыллы угыл", "Төлке", "Мә­че берлән Аю", "Аю берлән Төлке", "Сандугач берлән Бытбыл­дык") чыга. [27]

Бу хезмәте русча, фольклор материалларына нигезләнеп языла. Аның беренче бүлегендә татар мифологиясенең һәм тылсымлы әкиятләрнең сюжетлары һәм персонажлары классификацияләнә. Шулай ук, мифик затларның характерис­тикасы белән бергә әкиятләрдәге кеше образла­ры да сурәтләнә. Икенче һәм өчен­че бүлекләрендә татар халкының күп кенә ышанулары, йолала­ры, им-томнары анализлана. [29]

МатематикаҮзгәртү

АрифметикаҮзгәртү

  • "Хисаплык, ягъни гыйльме хисап кагыйдәләре, яки арифметика вә һәм хисаплык мәсьәләләре" (1873, 1899). [30] [31]

ГеометрияҮзгәртү

ГеографияҮзгәртү

МедицинаҮзгәртү

ФизиологияҮзгәртү

  • "Мәнаффигъ әгъза вә кануны сыйххәт" (1893). [34]

БотаникаҮзгәртү

  • "Хәвасе нәбатат" (1885) [35];

"Хәвасе нәбатат" һәм "Гөлзар вә чәмәнзар..." китапларында дару үләннәренең исемнәре өч телдә - татар, рус һәм латин телләрендә языла. [38]

Зәркән һәм слесарь һөнәрләреҮзгәртү

  • "Санаигъ голфания" ("...көмешләмәк вә кургашламак...") (1900). [39]

Ризык әзерләү һөнәреҮзгәртү

  • "Иршадел әтбихәт..." ("Тәгамны ләззәтле итеп әзерләү") (1892). [40]

ЖурналистикаҮзгәртү

  • 1871-1897 елларда чыгарган тәкъвимнәре.

К. Насыйри беренче булып тәкъвим чыгара. Ике мәртәбә "Казан календаре" дигәч, аннан "Календарь" дип кенә китә, соңгы икесе "Мокаддимәдә календарь" һәм "Горрәнамә мокаддимәдә календарь" дип атала (1871-1879, 1880-1889, 1890-1897). Тәкъвим бары тик 1886, 1887, 1895 елларда гына чыкмый. "Фәвакиһәл-җөләсә фил-әдәбият" әсәре кебек үк, тәкъвиме энциклопедик әсәр характерында була. Әлеге тәкъвимнәрнең барысында да диярлек татар халкының көндәлек тормышында чагылыш таба торган хәбәрләр бирелә, эш-гамәлләренә, төрле һөнәрләргә өйрәтә торган язмалар басыла. Болар нигезендә алга таба татар теленең вакытлы матбугат һәм гамәли-һөнәрчелек дигән стильләре формалаша. [41]

ДинҮзгәртү

Гарәп телендәге хезмәтләреҮзгәртү

  • "Утыз вәгазь" (1888);
  • "Кавагыйде лисаны гарәп" (1896);
  • "Әд-Дәмаски Гомәр ибн Мөхәммәд ибн Әваз" (1901) - гарәп дөньясында киң таралган, төрле өлкәләргә караган мәсьәләләр турында энциклопедик әсәр. [44]
 
Иске татар бистәсендә музее

ХәтерҮзгәртү

Шулай ук карагызҮзгәртү

Викиөзек эчендә Каюм Насыйри темасы буенча бит бар

СылтамаларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  2. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  3. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum(тат.)
  4. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 106
  5. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  6. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  7. http://kzref.org/tatar-pedagogik-fikere-antologiyase.html?page=34
  8. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  9. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  10. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  11. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 106
  12. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 106
  13. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 107-108
  14. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  15. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 107
  16. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  17. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  18. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 107
  19. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  20. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  21. Поверья и обряды Казанских татар, образовавшиеся мимо влияния на жизнь их суннитского магометанства // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. СПб., 1880. Т. 5.
  22. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  23. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  24. Насыров К. Образцы народной литературы казанских татар // Известия Общества археологии, истории, этнографии (ОАИЭ). - 1895-1896. - Т.13. - Вып. 5. - С. 375.
  25. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  26. Насыров К. Сказки казанских татар и сопоставление их со сказками других народов // Известия Общества археологии, истории, этнографии (ОАИЭ). - 1900. - Т. 16.
  27. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  28. Поверья и обряды Казанских татар, образовавшиеся мимо влияния на жизнь их суннитского магометанства // Записки Императорского Русского географического общества по отделению этнографии. СПб., 1880. Т. 5.
  29. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  30. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  31. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  32. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  33. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  34. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  35. http://kazanutlary.ru/news/yanaliklar/kazanda-k-nasyjrinyn-hevase-nebatat-hem-golzar-ve-chemenzar-kitaplary-nigezende-lektsiya-utkerelde
  36. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  37. https://tatarica.org/tat/razdely/nauka/istoriya-nauki-v-tatarstane/nasyjri-kayum
  38. http://kazanutlary.ru/news/yanaliklar/kazanda-k-nasyjrinyn-hevase-nebatat-hem-golzar-ve-chemenzar-kitaplary-nigezende-lektsiya-utkerelde
  39. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  40. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 108
  41. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 107
  42. https://multiurok.ru/files/f-nni-esh-kaium-nasyiri-piedaghogh-t-rzh-iem-chie.html
  43. http://kitaphane.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/678067.htm
  44. Татар әдәби теле тарихы (XIII гасыр – XX йөз башы) // Татарстан Республикасы Фәннәр Академиясе Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты. - Казан: ТӘһСИ, 2015. - I т.: Фонетика. Графика: язма традицияләр, норма һәм вариантлылык. - 696 б. Б. 106
  45. Насыйри К. Сайланма әсәрләр. Ике томда. Икенче том. - Казан: Татар. кит. нәшр., 1975, Б. 289-307
  46. Насыйри К. Сайланма әсәрләр. Дүрт томда. Икенче том. - Казан: Татар. кит. нәшр., 2003.
  47. http://kitaphane.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/678067.htm
  48. http://mincult.tatarstan.ru/tat/index.htm/news/1228680.htm
  49. https://turan.org/turk-dunyasi-tarih-kultur-dergisi-nisan-2020/