Бәет (гарәп. بيت«өй», «шигырь»; угыз телләре бой/бәй «хикәя», «җыр»[1]) — олуг шәхескә яки мөһим вакыйгага багышланган, күп очракта фаҗигалелек[2], кызгану хисләре[3] белән сугарылган шигъри татар халык авыз иҗаты әсәре[3].

Бәет
Сак-Сок бәете
Юнәлеш:

Казан ханлыгы элитар музыкасы, фольклор

Чыганаклары:

Мәҗүси йолалар, Ислам мәдәнияте,

Башлану вакыты һәм урыны:

XIV гасыр

Чәчәк ату чоры:

XV-XVI йөз

Асжанрлар:

дастан

Тугандаш:

мөнәҗәт, робагый, иляһи, газәл, зикер, касыйда

ТасвирламаҮзгәртү

Гарәп-фарсы шигъриятендә "бәет" дип икеюллык шигырь исемләнә. Борынгы татар бәетләренә шулай ук икеюллылык хас. Шундый икеюллык шигырьнең интонация һәм мәгънәсе ягыннан аерымланып торуы зарур[3].

Бәет күп очракта җырланса да, халык осталары бәет башкаруны "көйләп бәет әйтү", "көйләп бәет уку" дип атыйлар[1]. Бәет башкаручылары бәетчеләр дип исемләнә. Бәетләргә озын шигъри текстлар хас, алар кайбер вакытта 500 строфа күләмен тәшкил итә[4]. Шигъри юллар музыкаль формулага гадәттә тиз булмаган темпта башкарыла[4]. Музыкаль формулалар гадәттә пентатоника шәкеле кысаларыннан чыкмый.

Бәетләр өч төргә бүленә[2]:

  • шәхси фаҗига бәетләре
  • сатирик бәетләр
  • сугыш бәетләре

Бәет мөнәҗәт жанрына күп яклардан бик якын, күп бәетләргә жанры түбәндәге сүзләрдән[5] башлану хас:

  • «Бисмиллаһи дип башладым»;
  • «Бисмиллаһи вә биллаһи, җитте корбан гаете» һ.б.

Әмма бәетнең мөнәҗәттән төп аермасы - вакыйганы тулаем эпик характерда тирән сурәтләү.

ТарихҮзгәртү

М.Х.Бакиров фикере буенча бәет үзенең тарихының борынгы дастаннардан башлый, шулар арасында "Кыйссаи Йосыф", Хөсрәү вә Ширин", "Таһир һәм Зөһрә".

Бәет иҗатының асылын язма әдәбият кануннары тәшкил итү сәбәпле, бәет иҗаты белән татар халкының зыялы урта катламы шөгелләнгән. Күп бәетләр дәһшәтле, көлке вакыйгалар яки батырчылык үрнәкләренә багышланган.

Бәет татар халкында XIV-XV йөзләрдә киң тарала башлый. Бүгенге көндә дә бәетләр киң таралган татар фольклор жанрларының берсе[6].

ЭчтәлекҮзгәртү

Бәетләр эчтәлекләре буенча тарихи вакыйгаларга һәм шәхесләргә, авыр замана, ирексез хезмәт һәм хатын-кызларның михнәтле язмы­шына, шәхси фаҗигаләргә багышланалар. Мәсәлән, безгә билгеле булган «Казан бәете» һәм «Сөембикә бәете»ндә Казанның руслар тарафыннан алыну вакыйгасы сурәтләнгән. «Француз сугышы», «Җиде кыз», «Урта Тигәнәле», «Ышна», «Сак-Сок» бәетләре шулай ук тормышта булган төрле хәлләргә нигезләнеп чыгарылган.

ЧыганакларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. 1,0 1,1 Бакиров, Марсель Хәернас улы. Татар фольклоры : югары уку йортлары өчен дәреслек / М. Х. Бакиров. - Казан : Мәгариф, 2008. - Б.274.
  2. 2,0 2,1 Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016. – Б.91
  3. 3,0 3,1 3,2 Татар теленең аңлатмалы сүзлеге academic.ru
  4. 4,0 4,1 Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - Б.34.
  5. Садыйкова А.Х., Хәйретдинова Р.Р. XII–XX гасыр башы татар әдәбиятында дини фольклор: дәреслек / А.Х. Садыйкова, Р.Р.Хәйретдинова – Казан: КФУ, 2016. – Б.92.
  6. Дулат-Алеев В.Д. Татарская музыкальная литература / В.Д.Дулат-Алеев. - Казань, 2007. - Б.41.