Мәҗит Гафури

Мәҗит Гафури, Габделмәҗит Нургани улы Гафуров (1880 елның 1 августы, РИ, Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе, Җилем-Каран1934 елның 28 октябре, ССРБ, РСФСР, БАССР, Уфа) — күренекле татар шагыйре һәм язучысы, татар әдәбияты классигы. Башкорт әдәбиятына нигез салучы. Башкортстан АССР халык шагыйре. Geroy Truda Znak.png  Хезмәт Батыры.

Мәҗит Гафури
Мажит Гафури в Уфа (1911).jpg
Туган телдә исем Габделмәҗит Нургани улы Гафуров
Туган 1 август 1880(1880-08-01)
РИ, Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе Җилем-Каран
Үлгән 28 октябрь 1934(1934-10-28) (54 яшь)
ССРБ, РСФСР, БАССР, Уфа
Яшәгән урын Гоголь урамы[1]
Милләт татар
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
РСФСРFlag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1954–1991).svg РСФСР
ССРБFlag of the Soviet Union.svg ССРБ
Әлма-матер «Галия» мәдрәсәсе һәм «Рәсүлия» мәдрәсәсе
Һөнәре язучы, шагыйрь, журналист
Җефет Зөһрә Насыйрова
Балалар уллары Әнвәр, Халит
Ата-ана
  • Нургани хәлфә (әти)
  • Марзыя (әни)
Бүләк һәм премияләре Geroy Truda Znak.png  Хезмәт Батыры

Commons-logo.svg Мәҗит Гафури Викиҗыентыкта

Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театры каршындагы мәйданда Мәҗит Гафури һәйкәле. Уфа.

Тәрҗемәи хәлеҮзгәртү

Ул 1880 елның 1 августында Уфа губернасының Эстәрлетамак өязе Җилем-Каран авылында хәлфә гаиләсендә бишенче бала булып дөньяга килә. Җиде яшендә авыл мәктәбендә, соңыннан Үтәш белән Кыешкы авылларындагы мәдрәсәләрендә белем ала.

Нәкъ шул вакытларда аның бер-бер артлы әтисе (1893), әнисе (1894) үлә, өйләнгән абыйсы Нурислам тәрбиясенә калган гаиләнең тормышы авырлаша, Габделмәҗит гаиләдән китә. 1898 елда Троицкидагы “Рәсүлия” мәдрәсәсендә, 1905 елда Казанга килеп «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә укый башлый һәм 1906 елда Уфадагы «Галия» мәдрәсәсенә күчә. 1909-1912 елларда Мәҗит Гафури бары тик язу эше белән шөгыльләнә. Сатирик әсәрләре Ырынбурда чыккан «Кармак» журналында (1915-1917) басыла[2].

Инкыйлабтан соң язучы Уфада төрле газета редакцияләрендә, шул исәптән татар телендә чыгучы «Башкортстан» (хәзер «Кызыл Таң») газетасында корректор, тәрҗемәче булып эшли. Башкорт теленең язмасын булдыруда катнаша. Шул ук вакытта, шигырьләрдән тыш, “Кара йөзләр”, ”Тормыш баскычлары”, “Шагыйрьнең алтын приискасында “дигән повестьлар, “Кызыл йолдыз” пьесасын, ”Эшче” операсының либреттосын яза. Балалар өчен шигырь һәм хикәяләр иҗат итә.

1923 елда аның егерме еллык иҗат бәйрәме зурлап уздырыла, шул уңай белән әдипкә Башкортстанның халык шагыйре дигән мактаулы исем бирелә.

1931-1933 елда авыруы көчәя. Мәҗит Гафури 1934 елда Уфа шәһәрендә вафат булды.

Әдәби мирасҮзгәртү

Мәҗит Гафури бер генә телдә — татар телендә иҗат иткән. Совет чорында Мәҗит Гафуриның әсәрләре башкорт, рус һәм башка милли телләрдә бик күп мәртәбәләр басылган. 1954-1957 еллар арасында Башкортстан китап нәшриятында әдипнең башкортча тәрҗемәдә алты томлык әсәрләр җыелмасы һәм 1980-1984 елларда Татарстан китап нәшриятында дүрт томлыгы дөнья күрде.

ХәтерҮзгәртү

 
Башкортстан Җөмһүрият йорты каршындагы мәйданда Уфаның Ленин исемендәге паркында Мәҗит Гафури кабере.

ӘсәрләреҮзгәртү

ШигырьләрҮзгәртү

  • "Ишан шәкертләренә", 1902
  • "Себер тимер юлы"
  • "Башка мәмләкәтләрдә мөселманнарның хәле"
  • "Белем"
  • "Яшь гомер"
  • "Вакыт җитте", 1905
  • "Шатлык җыры", 1905
  • "Ирек дәверендә", 1905
  • "Бай", 1905 ("Бай", 1907)
  • "Ике кош", 1906
  • "1906 елның 1907 елга васыяте",
  • "Җиденче елның җавап"
  • "Безнең көн", 1907
  • "Үзе һәм халкым", 1912
  • "Мин кайда", 1912
  • "Бир кулыңны", 1920
  • "Сарыкны кем ашаган"

ХикәяләрҮзгәртү

  • "Ярлылык белән үткән тереклек", 1904
  • "Ачлык ел яки сатлык кыз"
  • "Ярлылар, яки өйдәш хатын"
  • "Үги балалар"
  • "Онытылган җинаять"
  • "Сугышчы хатыны Хәмидә"

ПовестьләрҮзгәртү

  • "Кара йөзләр", 1926
  • "Шагыйрьнең алтын приискысында", 1930
  • "Тормыш баскычлары".

ПоэмаларҮзгәртү

  • "Эшче", 1921

ДрамаларҮзгәртү

  • "Кызыл йолдыз", 1925

ГаиләсеҮзгәртү

  • Атасы — Нургани хәлфә, анасы — Марзыя.
  • Бертуганнары — Нурислам, Мәһди, Әхсән, Суфия, Фатыйма.
  • Хатыны — Зөһрә Насыйрова (1892-1938), Килемнән тегүче кызы[4].
  • Уллары — Әнвәр (1910-1977) белән Халит (1919-1935)
  • Оныклар — Рәиф Әнвәр улы Гафури — техник фәннәр докторы, профессор; Халит Әнвәр улы Гафури — балалар өчен хикәяләр һәм шигырьләр иҗат итүче.
  • Оныкларының оныгы – Мирсәет Халит улы (1998).[5]

Шулай ук карагызҮзгәртү

Викиөзек эчендә Мәҗит Гафури темасы буенча бит бар

ИскәрмәләрҮзгәртү

СылтамаларҮзгәртү

Башкортостан Республикасының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханәсенең электрон бүлегендә
башка чыганаклар