Төп менюны ачу

Чишмә районы (рус. Чишминский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәге — Чишмә бистәсе.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән Кара-Якуп һәм Сафар волостьлары урынында барлыкка килә.
Район 104 торак урынын берләштерә, алар 14 авыл советына һәм 1 бистә советына буйсына.

Чишмә районы
Flag of Chishminsky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Chishmy rayon (Bashkortostan).svg
Илтамга
Башкала Чишмә бистә шурасы
Халык исәбе 52 344 (2010, Җанисәп, даими яшәүче халык) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 аугыс 1930
Җәгърафия
АТБ Башкортстан
Мәйдан 1,823.77 дүрткел километр
Координатлар 54.5939°N 55.395°E Edit this on Wikidata


Географик карта

ГеографияҮзгәртү

Чишмә муниципаль районы Башкортстанның үзәк өлешендә урнашкан. Өфә, Кырмыскалы, Дәүләкән, Болгавар һәм Кушнарин районнары белән чиктәш. Мәйданы 1824 км2 тәшкил итә.

Төньяктан көньякка кадәр озынлыгы – 58,5 км, көнбатыштан көнчыгышка – 61,5 км.

Район урман-дала зонасына карый, елгаларга бик бай. Дим, Өйдерәк, Өршәк, Калмаш, Карамалы, Узы сулары ага. 250ләп күл бар, чишмәләр бихисап.

Районда нефть һәм газ ятмалары бар.

Кайбер табигый урыннар дәүләт тарафыннан саклана. Шиңгәк-Күл дала дендропаркы, Шиңгәккүл, Акманай күлләре, Йоматау тәҗрибә урманнары. Районда “Алкино” үпкә авыруы санаторие, балалар өчен җәйлекләр, дачалар бар.

Район тарихи урыннарга да бай. 14 гасырга карый торган Хөсәен-бәк кәшәнәсе (мавзолее), Кара-Якуп археологик шәһәрчеге. Түрә-хан сарае хәрабәләре.

ХалыкҮзгәртү

Районда 52,7 мең кеше яши (2010). Иң эре торак урыннары: Чишмә бистәсе (22,3 мең кеше яши), 2нче Алкино (4,05 мең), Шиңгәккүл (3,05 мең), Сафар (1,03 мең), Калмаш (0,72 мең). Рәсми рәвештә район халкының 52,9% — татарлар, 20,7% — урыслар, 18,9% — башкортлар. Аерым авылларда мукшылар, украиннар, чуашлар яши.

1959 елда районда 52 мең кеше яши. Милли яктан 54,8 % татарлар, 20,2 % урыслар, 10% башкортлар, 10% украиннар, 4,5% мукшылар, 0,8% белоруслар.[1]

Халык саны
1939[2][3]1959[4][3]1970[5][3]1979[6][3]1989[7][3]2002[8][3]2010[9]1 гый 2018[10]1 гый 2019[11]
64 97352 18553 56247 81945 43752 66352 34454 17952 325
 
Башкортлар. Чишмә районы Ябалаклы авылы. XX гасыр башы.

Административ бүленешҮзгәртү

  • Чишмә бистә шурасы
  • Алкин авыл шурасы
  • Ар авыл шурасы
  • Арыслан авыл шурасы
  • Дурасау авыл шурасы
  • Ибраһим авыл шурасы
  • Кара Якуп авыл шурасы
  • Метрәй авыл шурасы
  • Сафар авыл шурасы
  • Урман авыл шурасы
  • Чишмә авыл шурасы
  • Чуалкип авыл шурасы
  • Шиңгәккүл авыл шурасы
  • Яңа Труйски авыл шурасы
  • Яңгалыш авыл шурасы
  • Ярми авыл шурасы
  • Район җирендә туган танылган кешеләрҮзгәртү

    ИкътисадҮзгәртү

    Чишмә районы авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерүдә махсуслаша. Авыл хуҗалыгының иң уңышлы тармаклары: ашлык һәм чөгендер үстерү, эре мөгезле терлекләрне ит һәм сөт өчен үстерү, дуңгызчылык.

    СәнәгатьҮзгәртү

    Районда барлыгы 10 зур һәм уртача сәнәгать предприятиесе эшли.
    Чишмә шикәр заводы – Чишмә бистәсенең “шәһәркоручы” ширкәте. 2009 елда завод 41 мең тонна шикәр җитештерде. Шул ук елда Чишмә «монопрофильле» кала статусына ия булды. Завод өчен Башкортстанның ун районы чимал әзерли.

    2010 ел башында Чишмә шикәр заводында 481 кеше эшли. Аңардан кала эшчеләр саны буенча баралар: ААҖ “Чишмә” (үсемлек мае, 333 кеше); ҖЧҖ Чишмә тимер-бетон заводы (199).

    Авыл хуҗалыгыҮзгәртү

    Авыл хуҗалыгы – районның төп икътисади тармагы. Авыл хуҗалыгы белән 17 ҖЧҖ (Җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять), 1 авыл хуҗҗалыгы җитештерү кооперативы, 168 игенче (фермер) хуҗалыгы, МУП Чишмә җимеш питомнигы, ҖЧҖ “Юбилей” нәселле кош фабрикасы, ЯАҖ “Чишмә Дуңгыз комплексы” һәм ЯАҖ агрофирма “Өйдерәк”. 14% чәчүлекләр фермерлар кулында.

    Район хуҗалыкларында 22,5 мең баш эре мөгезле терлек, 7,3 танау дуңгыз асрала. Елына 38 мең тонна сөт җитештерелә (2010 ел).

    ТранспортҮзгәртү

    Чишмә районында Куйбышев тимер юлының ике йөреше тоташа. Чишмә бистәсе — әһәмиятле тимер юл станциясе. Районны СамарӨфәЧиләбе автомагистрале кисеп чыга.

    МәгарифҮзгәртү

    2010/11 уку елында районда 35 мәктәп булган, шул исәптән 5е – бистәдә, 30ы – авылларда. Укучылар саны: 5208, шул исәптән 2569 – авылларда, 2639 – бистәдә.

    2010/11 уку елында берьюлы 3 мәктәп ябылырга тиеш: Абрай, Узытамак башлангыч мәктәпләре, Салих төп мәктәбе. Кыскартулар дәүләт казнасына 5,5 млн сум табыш китерергә тиеш.

    Чишмә бистәсендә югары белем бирә «Шәрык иктисади-юридик гуманитар академия» вәкиллеге; урта һөнәри белемне – шәхси кулларда булган «Гуманитар көллият», Башкорт икътисади-юридик техникумның Чишмә филиалы; башлангыч һөнәри белемне — №48 уку йортында алып була.

    МатбугатҮзгәртү

    Район газетасы өч телдә чыгарыла: Чишмә (татарча), Родник плюс (урысча), “Дим буйы” (башк.[12]).

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. Население: сайт Чишминской ЦБС
    2. ССҖБ җанисәбе (1939)
    3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
    4. ССҖБ җанисәбе (1959)
    5. ССҖБ җанисәбе (1970)
    6. ССҖБ җанисәбе (1979)
    7. ССҖБ җанисәбе (1989)
    8. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
    9. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
    10. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
    11. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
    12. Гәҗит сайты