Төп менюны ачу


Маҗарстан Җөмһүрияте (венгр. Magyarország)Үзәк Аурупада урнашкан дәүләт. Австрия, Словакия, Украина, Румыния, Сербия, Хорватия һәм Словения белән чиктәш.

Маҗарстан
Flag of Hungary.svg
Байрак
Coat of arms of Hungary.svg
Илтамга
Башкала Будапиш
Халык саны 9 778 371 (2018) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән декабрь 1000 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+01:00
Рәсми тел маҗар теле
Җәгърафия
Мәйдан 93,011.40 дүрткел киламитер
Координатлар 47°N 19°E Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Янош Адер
Хөкүмәт башлыгы Виктор Орбан
Икътисад
ТЭП 139 135 миллион АКШ дуллыры (2017) Edit this on Wikidata
Акча берәмлеге Маҗарстан форинты
Инфеләсә 1.8% (2016)
Эшсезлек дәрәҗәсе 8% (2014)[1]
Туу күрсәткече 1.35 (2014)[2]
КПҮИ 0.828 (2014)[3]
Яшәү озынлыгы 75.56829 ел (2015, 2016)[4]
Пинсә яше 62.5 яшь
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 112
  • 104 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • 105 (янгын сакчылары)[5]
  • 107 (пүлисә)[6]
  • Электр аергычы төре Europlug,[7] Schuko[7]
    Автомобил хәрәкәте ягы уң[8]
    Челтәр көчәнеше 230 вольт
    Телефон коды +36
    ISO 3166-1 коды HU
    ХОК коды HUN
    Интернет домены .hu

    Эчтәлек

    ЭтимологиясеҮзгәртү

    Русча венгр -Польшадан алынма: пол. węgier «венгр», (бор.-рус. ѹгринъ, укр. у́горець, сербск.-бор. слав. ѫгринъ, ѫгре

    , серб. у̀гар, у̀гра, у̀грин, болг. унгарци, словен. vogǝr, vogrin, чех. uher, словак. uhor, пол. węgier, węgrzyn, литв. veñgras)[15].

    Европа телләрендә лат. Ungari, Ungri, грек. Οὑγγρικός, Οὖγγροι, фр. hongrois, алман. Ungar(n), ингл. Hungarian(s), шевит. ungrare. Әлеге экзоэтноним барысы да боронго болгардан килеп чыккан: on ogur - «ун өлеш (мөгезләр)». Башлангыч h- "Һуннар» тәэсире белән таркаладыр, мөгаен. Урта гасырларда Маҗарстанны Һуннар Патшалыгы дип озак атадылар, бу исем «Нибелунглар турында җыр» романда телгә алына.

    Төрки телләрдә Маҗарстан исеме илнең төп халкының үз аталышынан маҗарлар (мадьяры) алынган.

    ГеографияҮзгәртү

    Дәүләт территориясе нигездә тигезлекләдән гыйбарәт. Дунай елгасының уң яры 150—200 м биеклектәге Дунантул тигезлеге һәм Урта Маҗар тауларының массивларыннан гыйбарәт. Дәүләтнең төньяк-көнбатышында Кече Урта Дунай түбәнлегенең көньяк өлеше (Кишалфөлд), төньяк-көнчыгышында Карпат тауларының итәкләре (иң биек ноктасы — Матра массивындагы Кекеш тавы, 1015 м), көнбатышта Альп тауларының итәкләре (500—800 м) урнашкан.

    Файдалы казылмалар: боксит, күмер, нефть, табигый газ, уран, марганис, тимер мәгъдәннәре.

    Климат— уртача континенталь. Уртача температура -2…-4°С (гыйнвар), +20…+22,5°С (июль). Еллык явымнар саны 450—900 мм. Көнбатышта корылыклар була. Явымнарның күбесе җәй башында һәм көздә ява.

    Тауларда һәм үрле урыннарда соры урман һәм кәсле-карбонатлы туфраклар, Тиса һәм Дунай үзәннәрендә аллювиаль туфраклар. Алфөлддә уңдыршсыз тозлы туфраклар очрыйлар. Маҗарстан территориясенең якынча 20% урманнар белән капланган. Урманнар нигездә тауларда сакланып калганнар.

    Хайваннардан куян, дала тычканы, йомран, төлке, керпе, кошлардан тургай. миләш чыпчыгы, тукран, ябалак бар. камышлыкларда су кошлары очрыйлар.

    ТарихҮзгәртү

    ХалыкҮзгәртү

    Эре шәһәрләрҮзгәртү

    Шәһәр Маҗар исеме Медье Халык саны (2011)
    Будапешт Budapest Будапешт 1 729 040
    Дебрецен Debrecen Һайду-Биһар 211 320
    Мишкольц Miskolc Боршод-Абауй-Земплен 167 754
    Сегед Szeged Чонград 168 048
    Печ Pécs Баранья 156 049
    Дьёр Győr Дьёр-Мошон-Шопрон 129 527
    Ньиредьхаза Nyíregyháza Сабольч-Сатмар-Берег 119 746
    Кечкемет Kecskemét Бач-Кишкун 111 411
    Секешфеһервар Székesfehérvár Фейер 100 570
    Сомбатһей Szombathely Ваш 78 884
    Сольнок Szolnok Яс-Надькун-Сольнок 72 953
    Татабанья Tatabánya Комаром-Эстергом 67 753
    Капошвар Kaposvár Шомодь 66 245
    Бекешчаба Békéscsaba Бекеш 62 050
    Эрд Érd Пешт 63 631
    Веспрем Veszprém Веспрем 61 721
    Залаэгерсег Zalaegerszeg Зала 59 499
    Шопрон Sopron Дьёр-Мошон-Шопрон 60 548
    Эгер Eger Һевеш 56 569
    Надьканижа Nagykanizsa Зала 49 026

    Административ бүленешҮзгәртү

    Маҗарстан 19 медьега бүленә:

    1. Баранья
    2. Бач-Кишкун
    3. Бекеш
    4. Боршод-Абауй-Земплен
    5. Ваш
    6. Веспрем
    7. Дьёр-Мошон-Шопрон
    8. Зала
    9. Комаром-Эстергом
    10. Ноград
    1. Пешт
    2. Сабольч-Сатмар-Берег
    3. Тольна
    4. Фейер
    5. Һайду-Биһар
    6. Һевеш
    7. Чонград
    8. Шомодь
    9. Яс-Надькун-Сольнок

    Дәүләт корылышыҮзгәртү

    Маҗарстан — демократик дәүләт. Гамәлдәге Конституцияск 2011 елның18 апрелендә кабул ителгән. Дәүләт башлыгы — президент. Аның вәкаләт мөддәте — 5 ел. Канун чыгаручы органы — парламент — Дәүләт мәҗлесе. Аны халык гомуми тиң һәм яшерен тавыш бирү юлы белән 4 елга сайлый. Башкарма хакимият органы — Министрлар Шурасы, аның башында баш министр тора.

    ИкътисадҮзгәртү

    Маҗарстан уртача күләмле зур керемле икътисадка ия.[16] Ул Аурупа Берлеге икътисаднының бер өлеше булып тора. 1990-елларда, социалистик икътисадтан базар икътисадына күчү кысаларында Маҗарстан икътисады либирәлләштерүне кичергән. Маҗарстан — Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы әгъзасы (1995 елдан),[17] Бөтендөнья сәүдә оешмасы әгъзасы (1996 елдан)[18], Аурупа Берлеге әгъзасы (2004 елдан).

    Тулаем эчке продуктта авыл хуҗалыгы 7.1%, сәнәгать 29.7%, хезмәт күрсәтү тармагы 63.3%ны тәшкил итә. 2013 елгы мәгълүматларына күрә, Маҗарстан экспорты 93.01 миллиард долларын тәшкил итә[19]; төп партнерлар: Алмания (25.6%), Румыния (6.2%), Словакия (6.1%), Австрия (6.0%), Италия (4.8%), Франция (4.8%), Бөекбритания (4.2%), һәм башкалар.[20] Төп экспорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар (53.5%), башка эшләнмәләр (31.2%), ашамлыклар 8.7%, ягулык һәм электр энергиясе (3.9%), чимал (3.4%).

    Маҗарстан экспорты 89.51 миллиард долларын тәшкил итә[19]; төп партнелар: Алмания (25.1%), Русия (8.8%), Кытай (7.4%), Австрия (7.1%), Словакия (5.6%), Пүлшә (4.8%), Италия (4.5%), Нидирлан (4.2%) .[21] Төп импорт таварлары — машиналар һәм җиһазлар (45.4%), башка эшләнмәләр (34.3%), ягулык һәм электр энергиясе (12.6%), ашамлыклар (5.3%), чимал (2.5%) (2012).

    Төп икътисад тармаклары — тау эше, металлургия, төзелеш материаллары, азык-төлек, текстиль, химикатлар (күбесенчә фармацевтика), автотранспорт. Төп авыл хуҗалыгы культуралары — бодай, кукуруза, көнбагыш, бәрәңге, шикәр чөгендере.

    Моны да карагызҮзгәртү

    СылтамаларҮзгәртү

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS.
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; Институт статистики ЮНЕСКО.
    3. http://hdr.undp.org/en/countries/profiles/HUN.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; Институт статистики ЮНЕСКО.
    5. 5,0 5,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 19 ноябрь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    7. 7,0 7,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    8. http://chartsbin.com/view/edr.
    9. Ma lép hivatalba Áder JánosNépszava.
    10. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Census.gov. Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). 2013 елның 9 май көнендә тикшерелгән. 2013 елның 9 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
    11. Hozzáférés: 2013. július 18. Данные на 2013
    12. [http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&language=en&pcode=tgs00079&plugin=1 Population and living conditions in Urban Audit cities, core city Total population in Urban Audit cities], eurostat.
    13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Report for Selected Countries and Subjects
    14. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Human Development Report 2013(үле сылтама — тарих). United Nations. 2013 елның 14 март көнендә тикшерелгән.
    15. М. Фасмер. Этимологический словарь русского языка — М.: Прогресс, 1964—1973. — Т. 1—4.
    16. http://data.worldbank.org/about/country-and-lending-groups#High_income
    17. http://www.oecd.org/about/0,3347,en_33873108_33873438_1_1_1_1_1,00.html
    18. http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/hungary_e.htm
    19. 19,0 19,1 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/hu.html
    20. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2050.html#hu
    21. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2061.html#hu