Уфа районы (баш. Өфө районы, рус. Уфимский район) — Башкортстанның муниципаль районы. Благовещен, Иглин, Кырмыскалы, Чишмә, Кушнаренко районнары белән чиктәш. Район биләмәләрендә 19 авыл советы урнашкан, торак пунктлар саны — 89. Уфа шәһәре үзе районга керми, шуңа карамастан район җитәкчеләре Уфаның үзәгендә, Цюрупа ур, 6нчы йортта утыра.

Уфа районы
баш. Өфө районы
рус. Уфимский район
Байрак[d]
Нигезләнү датасы 20 август 1930
Сурәт
Дәүләт  Россия
Башкала Уфа
Административ-территориаль берәмлек Башкортстан
Сәгать поясы YEKT[d] һәм UTC+05:00
Халык саны 67 067 (2010)
Нәрсә белән чиктәш Иглин районы, Уфа, Кушнарин районы, Благовещен районы, Кырмыскалы районы һәм Чишмә районы
Мәйдан 1598,77 км²[1]
Почта индексы 450ХХХ
Рәсми веб-сайт ufim.bashkortostan.ru(рус.)
Харита сурәте
Җирле телефон коды 347
Монда җирләнгәннәр төркеме [d]
Карта
 Уфа районы Викиҗыентыкта

Биредә рәсми рәвештә 67 мең кеше теркәлгән. Районның үзенчәлеге шунда, яз-җәй айларында бакча сезоны башлангач, монда яшәүчеләр саны тагын кимендә 100 мең кешегә арта[2]. Күпчелек халкы – руслар, татарлар.

Географик сыйфатлама

үзгәртү

Авыл хуҗалыгы җирләре – 67%, урманнар мәйданның 19%ын биләп тора.

Уфа районың электрификацияләнгән Себер тимер юл магистрале кисеп чыга. Аның өстендә эре торак урыннары урнашкан: Йоматау станциясе, Йоматау авылы, Авдон, Кириллово, Жуково.

Район аша Самар-Уфа-Чиләбе, Уфа-Ырынбур, Уфа-Яңавыл, Уфа-Казан автомобиль юллары уза. Биредә Башкортстан нефть промыселларының үткәргеч торбалары төенләнә.

1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.

1931 елда районга 49 авыл советы белән 106 825 кешекергән. Сызымлаудан соң Черниковка бистәсе бүленеп чыга, авылларның бер өлеше Нуриман, Топорнино, Чишмә районнарына тапшырыла. 1935 елда район җирендә яңа Иглин районы оештырыла, аңа 23 авыл советы “китә”. 75 ел эчендә Уфа советына илледән артык авыл тапшырылган, “перспективасыз”га чыгарылган 60тан артык авыл яшәүдән туктаган.[3]

Хәзер районда 58 мең халык, 88 авыл бар. Иң зур торак урыннары: Авдон (2009 елда 5 мең кеше яши), Михайловка, Алексеевка (0,92 мең), Дмитриевка.

1989 елда татарлар күпчелекне иткәннәр: Кармасан, Мөдәрис, Черновский, Лесной, Начапкино, Чернолесовский, Сперанский, Вольно-Сухарево, Федоровка, Йоматау.

1989 елда Юлыш белән Нөрледә халык башкорт итеп яздырылса, 2002 елда кире татарлыкка кайтканнар. Бердәнбер башкорт дип аталырдай авыл – Яңа Карашиде.

Милли состав

Ел руслар татарлар башкортлар
1939[4] 52 469 / 81,3% 5 035 / 7.8% 1 055 / 1.6%
1970 9 704 / 19.7% 1 452 / 3.3%
1989 14 981 / 28.4% 4 381 / 8.3%
2002 26 293 / 46,66% 17 926 / 31,81% 7 711 / 13,68%
2010[5] 30 085/ 45,2% 22 568/33,9% 9 318 / 14,0%

2002 елны болардан тыш исәпкә алынганнар: чуашлар 1 357, украиннар — 916, мукшылар 594, чирмешләр 351. 2010 елда украиннар — 830, чуашлар — 1 341, мукшылар — 520.

Демография

үзгәртү
Халык саны
1939[6]1959[6]1970[6]1979[6]1989[6]2002[6]2008[7]2009[8]20102012[9]
64 57450 22552 81555 02952 71256 35159 96260 62267 06769 096
2013[10]2014[11]2015[12]2016[13]2017[14]1 гый 2019[15]2021[16]
71 56575 81679 78585 14787 79895 353111 237

Танылган кешеләр

үзгәртү

Мәгариф өлкәсе

үзгәртү

Урта белем

үзгәртү

2008-09 уку елында Уфа районында 37 мәктәп эшләгән: 24 тулы урта, 3 төп, 10 башлангыч мәктәп эшләгәннәр. Укучылар саны – 6 207. Милләтләре буенча беренче урында руслар – 2864 (46,1%), икенче урында татарлар – 2059 (33,2%), өченче урында башкортлар – 755 (12,2%), чуаш балалары 161 исәпләнә (2,6%). Район мәктәпләрендә дүрт тел өйрәнелә. 9 мәктәптә 2059 татар баласының 553 татар телен өйрәнә, бу – татар балаларының 26,8 %. Районда татар теле Комлыкүл, Нөрле, Кармасан, Ольховка һәм Авдон мәктәпләрендә укытыла. 2008-09 уку елыннан Подымалово, Красный Яр, Миловка һәм Болгак лицеендә татар теле дәрес керә.
Катнаш (татар-чуаш) Камышлы авылы мәктәбендә 45 бала чуаш телен өйрәнә. Бу – райондагы 27,9% чуаш баласы туган телен өйрәнә дигәнне аңлата.

2008/2009 уку елында укучылар саны. Барлык балалар саны – 6207[17]

Туган телләр Укучылар —милләт вәкилләре Туган телләрен өйрәнәләр Өйрәнү, %ларда
1 рус теле 2864 1746 60,9%
2 башкорт теле 755 751 99,4%
3 татар теле 2059 553 26,8 %
4 чуаш теле 161 45 27,9 %
5 барлыгы 5839 3095 53 %

Һөнәри белем

үзгәртү

Искәрмәләр

үзгәртү
  1. http://www.gks.ru/dbscripts/munst/munst80/DBInet.cgi?pl=8006001
  2. Ул да Уфа исемен йөртә, югыйсә(үле сылтама)
  3. архив күчермәсе, archived from the original on 2007-12-13, retrieved 2011-09-01 
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_nac_39_ra.php?reg=2125
  5. Башкортстан Республикасыныњ муниципаль берємлеклєре буенча аерым миллєтлєр(үле сылтама)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  7. 1.5. Численность населения республики Башкортостан по муниципальным образованиям на 1 января 2009 года
  8. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. 2014-01-02 тикшерелгән.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 2014-05-31 тикшерелгән.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 2013-11-16 тикшерелгән.
  11. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. 2014-08-02 тикшерелгән.
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. 2015-08-06 тикшерелгән.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года (2018-10-05). әлеге чыганактан 2021-05-08 архивланды. 2021-05-15 тикшерелгән.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017-07-31). әлеге чыганактан 2017-07-31 архивланды. 2017-07-31 тикшерелгән.
  15. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  16. Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более (XLSX). 2022-09-01 тикшерелгән.
  17. Район мәгарифен үстерү программасы

Шулай ук карагыз

үзгәртү

Сылтамалар

үзгәртү