Төп менюны ачу

Диләрә Тумашева (Диләрә Гариф кызы Тумашева) – тел белгече, профессор.

Диләрә Тумашева
Туган телдә исем Диләрә Гариф кызы Тумашева
Туган 19 июль 1926(1926-07-19)
Төмән, РСФСР, ССРБ
Үлгән 22 июнь 2006(2006-06-22) (79 яшь)
Казан, Татарстан, Русия Федерациясе
Милләт татар
Һөнәре тел галиме, фән докторы, профессор
Ата-ана
  • Гариф Тумашев (әти)
Бүләк һәм мөкәфәтләре Ленин ордены, Татарстанның Дәүләт бүләге

1926 елның 19 июлендә Төмәндә туган. 2006 елның 22 июнендә вафат. Әтисе Гариф Тумашев - һөнәр мәктәбе (ремесленное училище) директоры.

Төмән шәһәренең 21 санлы мәктәбен, Мәскәү дәүләт университетының төрки бүлеген (1949 ел), шунда ук аспирантураны тәмамлый. Француз, төрек, алман телләрен камил белә.

Кандидатлык (1952 ел), докторлык (1969 ел) диссертацияләре яклый. Профессор (1970 ел).

1952 елдан Казан дәүләт университетында: укытучы (1952-1958 еллар), доцент (1958-1965 еллар), татар теле кафедрасы мөдире (1965 – 1989 еллар), көнчыгыш телләре кафедрасы мөдире.

1971-1980 елларда тарих-филология факультеты деканы.

1971–1980 елларда тарих һәм филология фәннәреннән фәнни дәрәҗә бирү Советы җитәкчесе. Русия Федерациясе Президенты каршындагы рус телен яклау советы әгъзасы.

Татарстан Фәннәр академиясе академигы (1992 ел; сайланган беренче хатын-кыз академик)


Фәнни хезмәтләреҮзгәртү

20 ел дәвамында кыр экспедицияләрендә Себердәге татар теле диалектларын өйрәнеп, фәнни хезмәтләр яза:

  • Язык западносибирских татар. Грамматический очерк и словарь. Казан, 1961 ел;
  • Язык сибирских татар. Казан, 1968 ел;
  • Диалекты сибирских татар. Опыт сравнительного исследования. Казан, 1977 ел;
  • Словарь диалектов сибирских татар. Казан, 1992 ел.


Д. Тумашеваның татар теленең грамматикасы буенча хезмәтләре:

  • Морфология современного татарского литературного языка. Казан, 1964 ел;
  • Татарский глагол. Опыт функционально-семантического исследования грамматических категорий. Казан, 1986 ел;
  • Татар һәм рус телендә академик “Татар грамматикасы”: “Фонетика һәм сүз төзелеше”, “Морфология” (1993 ел ), “Синтаксис” (рус телендә) (1995 ел) – Татарстанның Дәүләт бүләге.


Башкортстан, Якутия, Төмән, Сегед һәм Будапешт (Маҗарстан) университетларында, Тобол пединститутында , Финляндиянең Габдулла Тукай җәмгыятендә лекцияләр укый.

Казан, Томск, Төмән, Алабуга, Яр Чаллы, Абакан һ.б. югары уку йортлары өчен 7 фәннәр докторы, 21 кандидат әзерли.


БүләкләреҮзгәртү

Исеме берничә энциклопедиягә кертелгән:

  • “Yabanci Tyrkologlar” (Чит ил төрки тел белгечләре, Төркия);
  • “Урало-Алтайское (тюрко-монгольское) языкознание. Энциклопедия” (в серии “Ведущие языковеды мира. 4”), Мәскәү, 2001 ел, 486-489 бит. (төзүчесе Анатолий Юдахин);
  • “Кто есть кто в республике Татарстан”.
  • “Академик Тумашева” (75 яшенә багышланган җыентык), Казан, 2004 ел.

Гаиләсе: ире, кызы, улы.


ӘдәбиятҮзгәртү

  • Алишина Х. Слово об учителе // Яңарыш (Төмән). – 1990 ел. – 8 декабрь.
  • Баязитов Ф. Долгое счастье в науке. Памяти ученого тюрколога, академика Д.Г.Тумашевой // Татарские новости. – ¬ 2007 ел. ¬– № 1 (150).
  • Насыров Д.С., Доспанов У.Д., Бекбергенов А.Б. Рецензия на кн.: Д.Г. Тумашева. Диалекты сибирских татар. – Казань: КГУ, 1977 // Советская тюркология. – Бакы, 1979 ел. – № 5. – 101–105 бит.
  • Серебренников Б.А., Шайхайдарова Д.Ш. Диляра Гарифовна Тумашева // Советская тюркология – Бакы, 1986 ел. – № 4. – 108–109 бит.
  • Тумашева Диляра Гарифовна // Академия наук Татарстана. – Казан: Фән, 1992 ел. – 44–46 бит.
  • Зәкиев М.З., Максимов Н.В. Татар теле: Татар урта гомуми белем бирү мәктәпләренең 10-11 нче сыйныфлары өчен дәреслек. – Казан: Мәгариф, 1999 ел. – 147 бит.
  • Сафина Н. Мине шулай яратсыннар иде // Сөембикә. – 1995 ел. – № 9. – 8–10 бит.
  • Серебренников Б.А., Шайхайдаров Д.Ш. Диляра Гарифовна Тумашева // Советская тюркология. – Бакы, 1986 ел. – № 4. – 108–109 бит.
  • Татарский Энциклопедический Словарь  588 бит.
  • Хисамова Ф. Сүзем – остазым турында // Мирас1996 . – № 12. –77–84 бит.
  • Шәрифуллина Э. Гомер елгасы // Мәгариф. – 1996 ел. – № 7. – 16–17 бит.

Тышкы сылтамаларҮзгәртү

Словарь диалектов сибирских татар (1992). Казан, 1992 ел. 256 бит. Формат: 145 x 195 мм ISBN: 5-7464-0507-8

Татар электрон китапханәсе http://kitap.net.ru/tumasheva.php

Большая биографическая энциклопедия. http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/125184/%D0%A2%D1%83%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2%D0%B0

http://publ.lib.ru/ARCHIVES/T/TUMASHEVA_Dilyara_Garifovna/_Tumasheva_D.G..html


Моны да карагызҮзгәртү