Аскын районы (рус. Аскинский район) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Административ үзәгеАскын авылы.
1930 елның 20 августында Үзәк башкарма комитетының карары белән барлыкка килгән.
75 торак урыны исәпләнә, алар 15 авыл советына берләшкән.

Аскын районы
баш. Асҡын районы
Байрак[d]
Нигезләнү датасы 20 август 1930[1]
Дәүләт  Россия
Башкала Аскын[2]
Административ-территориаль берәмлек Башкортстан[3]
Сәгать поясы UTC+05:00 һәм YEKT[d]
Халык саны 18 115 (1 гыйнвар 2019)[4]
Диңгез дәрәҗәсе өстендә биеклек 183 метр
Нәрсә белән чиктәш Пермь крае, Свердловск өлкәсе, Караидел районы, Дыван районы, Тәтешле районы һәм Балтач районы
Мәйдан 2542 км²
Харита сурәте
Рәсми веб-сайт askino.bashkortostan.ru
Монда җирләнгәннәр төркеме [d]
Карта
 Аскын районы Викиҗыентыкта

География үзгәртү

Аскын муниципаль районы республиканың төньягында, Пермь крае чигендә урнашкан. Мәйданы 2542 км² тәшкил итә.
63% өлешен урманнар каплап тора. Агач ташу өчен су юллары файдалана: аеруча Тере Танып һәм Төй елгалары.

Халык үзгәртү

2010 елда районда 23337 кеше яши. Иң эре торак урыннары: Аскын, Көбияз.

Төрле еллардагы сан алу буенча милли состав[5]

Год башкортлар татарлар руслар
1970 57,6 % 19,5 %
1979 74,3 % 17,8 %
1989 63,3 % 23,9 %
2002 70,9 % 17,6 % 10,5 %
2010 68,9% 19,4% 10,6%

Туган тел буенча халык (2010): башкорт теле — 54,2%, татар теле — 33,3%, рус теле — 11,7%.

Демография үзгәртү

Халык саны
1939[6][7]1959[8][7]1970[9][7]1979[10][7]1989[11][7]2002[12][7]2010[13][7]1 гый 2019[4]
40 19937 36834 44028 45223 45823 92821 27218 115

Тел үзгәртү

Район халкының күпчелеге татар телен туган теле итеп таный, 87% халыкның, татарларның һәм башкортларның, татарча белүе теркәлгән. Аскын районының төньяк-көнчыгышында - пермь, көнчыгышында златоуст сөйләшләре, көнбатышында бөре сөйләше, ә көньягында мишәр диалектының байкыбаш сөйләше таралган. Башкорт теленә хас, татар теленә хас булмаган бер генә үзенчәлек тә юк.[14]

Район җирендә туган танылган кешеләр үзгәртү

Икътисад үзгәртү

Район шактый ярлы булып исәпләнә, үз керемнәр район бюджетнының бары 22%ын каплый. Биредә советы чорында эшләгән предпприятиеләр күбесе бөлгенлеккә төшеп юкка чыктылар.
Районның икътисады авыл хуҗалыгы һәм урман-агач юнәлешле. Авыл хуҗалыгы биләмәләре районның 36,7% (92,8 мең га) җирен алып тора. Алардан 66,7 мең га – игеннәр, 18,7 мең га – көтүлекләр. 60 фермер хуҗалыгы. Урман хуҗалыгы белән ДУП (дәүләт унитар) “Аскинский лес” шөгыльләнә (елына 1,5 млн сумлык продукция).

Транспорт үзгәртү

Аскын районында юллар яхшы дип булмый. Беренче асфальт юл 1980нче елларда барлыкка килә (АскынЯүгелде). Юлларның тулаем озынлыгы – 437,2 км. Шуларның нибары 86,2 км – каты җәймәле (20%тан да ким).

Иң якын тимер юл станциясе – Чернушка бистәседә, ул Аскыннан 90 км ераклыкта урнашкан.

Мәгариф үзгәртү

2009/10 уку елында 45 уку йорты эшләгән, шул исәптән 17 – урта, 13 – төп, 15 башлангыч мәктәпләр. Спорт мәктәбе бар. Аларда 3196 бала укый.
Башлангыч һөнәри уку йорты – Аскын һөнәри лицее (96№).

Медицина үзгәртү

Яңа Казанчы авылы янында минераль сулар белән дәвалаучы “Танып” санаторие ачылган. Пермь крае Чернушка бистәсеннән автобуслар йөри. Санаторий — районда иң эре эш бирүче – 200 кеше эшли, ел да 4 мең кеше сәләмәтләнеп чыга.

Матбугат үзгәртү

1931 елдан бирле татар һәм рус телләрендә район газеталары чыгарыла: «Ышаныч» һәм «Аскинская новь» 2014 елның 22 сентябрь көнендә архивланган.. 2002 елдан башлап газета редакциясе каршында мәҗбүри рәвештә башкорт телендәге “Янтөягем” газетасы чыгарыла.

Искәрмәләр үзгәртү

Программа развития муниципального района (рус.)

  1. Башкорт энциклопедиясеБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 бит — ISBN 978-5-88185-053-1
  2. ОКТМО
  3. Башкорт энциклопедиясеБашкирская энциклопедия, 2005. — 4344 бит — ISBN 978-5-88185-053-1
  4. 4,0 4,1 Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  5. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистический сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Уфа:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  6. СССР җанисәбе (1939)
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  8. СССР җанисәбе (1959)
  9. СССР җанисәбе (1970)
  10. ССҖБ җанисәбе (1979)
  11. СССР җанисәбе (1989)
  12. Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  13. Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  14. Р. Әхмәтьянов. «Аскын татарлары» (авторы Ф. Нуретдинов, Казан 2002 ел) китабына кереш сүз, archived from the original on 2016-03-09, retrieved 2011-07-05