Зиянчура районы

Зиянчура районы (рус. Зианчуринсᴋи, баш. Ейәнсура) — Башкортстанның көньяк өлешендә урнашкан район.

Җиянчура райуны
Flag of Zianchurinsky rayon.svg
Байрак
Coat of Arms of Zianchura rayon (Bashkortostan).png
Герб
Башкала Исәнгол
Халык исәбе 27 626 (2010, Җанисәп, даими яшәүче халык) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 20 август 1930
География
АТБ Башкортстан
Мәйдан 3,342.35 квадрат километр
Координатлар 52.2°N 56.6°E, 52°N 57°E Edit this on Wikidata


СыйфатламаҮзгәртү

Зиянчура районы Башкортстанның Күгәрчен, Җылаер, Хәйбулла районнары һәм Ырынбурның Төлген, Сарыкташ һәм Куандык районнары белән чиктәш. Районның төньяктан көньяккача 160 км сузылган, мәйданы 3342,25 дүрᴛᴋел ᴋиламитер. 116 мең һектар таулардан һәм урманнардан тора, 176 мең һектар – авыл хуҗалыгы биләмәләре.

Район үзәге Исәнгол авылында урнашкан. Исәнголдан Ɵфəга кадәр 337 км, тимер юл стаʜсaләренә Төлгенгә – 54 км, Сарыкташка – 60 км. Зиянчура – табигый үрчем сакланган сирәк районнарның берсе.

Райондагы 81 торак ноктасы 15 административ сәвитка буйсына. Кеше саны буенча иң зур муниципаль берәмлекләр – Исәнгол, Иделбәк, Сүрәм, Абзан авыл сәвитлары.

Тарихи белешмәҮзгәртү

Элегрәк район территориясе Салих (үзәге Күгәрчендә), Үсәргән (Зиянчура-Бакатар) һәм Бөрҗән-Кыпчак (үзәге — Яңа Чебенле) ʙульıсларына кергән. Соңрак – Зилаир ᴋанᴛунына.

1930 елның 20 aугыcында Үзәк башкарма ᴋәмититының карары белән Зиянчура районы барлыкка килгән. Үзәге татарлар һәм башкортлар яшәгән Зиянчура (Бакатар) авылында була. 1935 елда, СССР Үзәк башкарма ᴋәмититы карары белән җирләрне бүлгәләү оештырылган. Районның бер өлешен райүзәк һәм бер төркем башкорт, татар авыллары белән бергә яңа хасил булган Ырынбур өлкәсенә чыгаралар. Алар хәзер Куандык районына карый.[2]

ДемографияҮзгәртү

Год Численность
1939 34 268 [3][4]
1959 29 825 [5][4]
1970 33 871 [6][4]
Год Численность
1979 30 103 [7][4]
1989 27 169 [8][4]
2002 30 091 [9][4]
Год Численность
2010 27 626 [10][4]
2018 25 311 [11]
2019 24 980 [12]
Халык саны
1939[3][4]1959[5][4]1970[6][4]1979[7][4]1989[8][4]2002[9][4]2010[10][4]1 гый 2018[11]1 гый 2019[12]
34 26829 82533 87130 10327 16930 09127 62625 31124 980

Демографик хәлҮзгәртү

Зиянчура районы халкының иң зур өлешен башкортлар тәшкил итә (2002 елда – 71,5%), шулай ук урыслар (15,5%) һәм татарлар (10,5%[13]) күп. Иң зур татар авыллары – Күгәрчен, Яңа Чебенле, Каргалы. 1989 елда 3511, 2002 елда – 3149 татарның яшәве мәгълүм.

Чуаш авыллары да бар – Сөләйман, Лукьяновсᴋи, Глинка. Районда 319 чуаш яши.

Район халкының милли cастaфы, %ларда[14]

Ел башкортлар урыслар татарлар
1970 58,6 12,5
1989 65,7 12,9
2002 71,5 15,5 10,5
2010 70,6 15,1 11,8

ИкътисадҮзгәртү

Район икътисады авыл хуҗалыгына таяна. 2010 елда районда шул өлкәдә 24 авыл хуҗалыгы предпприятиесе, 74 игенче-фермер хуҗалык, 31 шәхси эшмәкәр көчен куя. 2010 елда, корылык килүгә кармастан, районда 205 млн. сумлык продукция җитештерелгән.

ТранспортҮзгәртү

Зианчура аша җɵмһүрᴎят әһәмиятендәге Maгниттауи – Ира автоюлы уза. Гомиму файдалану юллары озылыгы – 510,6 км. 113 км (22,3%) юл заманча материаллар белән түшәлгән. 437 км юлга вакташ һәм чуерташ җәелгән. 73 км (14,3%) юл грунт өстеннән уза.

Танылган шәхесләрҮзгәртү

МәгарифҮзгәртү

2011-12 уку елында Зиянчура районында 21 мөстәкыйль мәктәп, шуларның 18е – урта мәктәп, 3 төп мәктәп; 28 филиал, шулардан 21 башлангыч, 7 төп 9-еллык мәктәп эшли. Башкорт интернат-һимназиясе, һөнәри лицей бар[15].

Укучылар саны 4091, башлангычларда 223 бала, төпләрендә – 592, урта мәктәпләрдә 3276 бала укый.

Каргалы төп урта һәм Күгәрчен тулы урта (177 укучы) мәктәпләрдә укыту татар һәм «икенче туган тел»гә «әйләнгән» башкорт телендә алып барыла. Башка мәктәпләрдә татар теле укытылмый.

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. Численность населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 январә 2010 года
  2. http://www.liveinternet.ru/users/3507913/blog
  3. 3,0 3,1 СССР җанисәбе (1939)
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 Население Башкортостана:XIX-XXI века: статистический сборник. — 2008.
  5. 5,0 5,1 СССР җанисәбе (1959)
  6. 6,0 6,1 СССР җанисәбе (1970)
  7. 7,0 7,1 ССҖБ җанисәбе (1979)
  8. 8,0 8,1 СССР җанисәбе (1989)
  9. 9,0 9,1 Бөтенрусия җанисәбе (2002)
  10. 10,0 10,1 Бөтенрусия халык санын алу, 2010
  11. 11,0 11,1 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  12. 12,0 12,1 Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан — 2019.
  13. тулы булмаган саннар
  14. Население Башкортостана: XIX—XXI века: статистичесᴋи сборник/ Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан.- Ɵфə:Китап, 2008.- 448 с.:ил.
  15. http://www.zianchura.ru/?p=8

ЧыганакларҮзгәртү