Барда районы

Пирем крае райуны

Барда муниципаль районы (рус. Бардымский район) – Пермь краеның көньягында урнашкан муниципаль район. Мәйданы – 2382 км². Район үзәге – Барда авылы.

Барда районы
Байрак[d]
Нигезләнү датасы 1926
Сурәт
Дәүләт  Россия
Башкала Барда авылы
Административ-территориаль берәмлек Пермь крае
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Тол
Халык саны 25 059 (1 гыйнвар 2018)[1]
Нәрсә белән чиктәш Уса районы, Чурныш районы, Кунгурский муниципальный округ[d], Өя районы, Көязе районы һәм Елово районы
Мәйдан 2382 км²
Рәсми веб-сайт barda-rayon.ru
Харита сурәте
Карта
 Барда районы Викиҗыентыкта

Географиясе үзгәртү

Район җире Тол елгасы һәм аның кушылдыгы Барда елгасы бассейнында урнашкан.

Район территориясендә 8 ботаник табигать истәлеге һәм Тол заказнигы бар. Ботаник табигать истәлекләре арасында: Чаганлы тау – биредә иң төнъяк чаган урманы урнашкан, Имәнлек (Сараш имәнлеге) – төнъякта урнашкан имәнлек вәкиле, Сараш нарат-имән урманы – Пермь өлкәсендәге котыпка иң якын имән урманы, Барданың чияле тавы, Кызыл Яр тавы – урман-дала реликт (борынгы) комплекс. Район 1926 елның 4 ноябрендә оештырылган. 1962 елның февралендә бетерелгән, 1965 елның 12 гыйнварендә кабат торгызылган. Уса өязе Пермь губернасының Барда, Сараш, Елпачиха, Шермеит, Печмән, Крыловка (өлешчә), Покров-Ясыль (өлешчә) волостьлары нигезендә оештырыла. 1926 елда район 23 авыл советына, карый торган 132 торак ноктасыннан, 9749 хуҗалыктан һәм 43804 кешедән торган. 1938 елның октябрендә район Пермь өлкәсе составына кергән.

Административ бүленеш үзгәртү

Районга 12 авыл җирлегенә буйсынган 63 торак ноктасы керә:

Демография үзгәртү

Барда районының иң зур торак урыны – Барда авылы. Барда авылында район халкының өчтән бер өлеше яши (10 мең кеше). Хезмәт яшендәге кешеләр 46% тәшкил итә, хезмәт яшенә кермәгәннәр – 27%.

Халык саны
2002[2]2006[3]2007[3]2009[4]2010[5]2011[6]2012[7]2013[8]2014[9]2015[10]
27 90427 50027 50027 66325 53825 58825 43125 24925 17224 700

Халык саны: 26,5 мең кеше. 2020 ел халык санын алу нәтиҗәләре буенча халыкның 64,5 %ын татарлар, 25,1%ын башкортлар тәшкил итә.[11]

Милли состав үзгәртү

Борынгыдан килгәнчә, Барда төбәге халкы башкорт сословиясендә торган. Шуңа күрә хәзер дә халыкның бер өлеше үзен башкорт итеп яздыра. Ләкин бер үзенчәлек бар: алар туган телләре итеп мотлакъ татар телен таныйлар (1989 ел сан алу вакытында – 98 процент). Авыл һәм район җирендә татар теле өстенлек итә. Сан алу буенча милли состав:

Ел башкортлар татарлар руслар барлыгы
кеше
1989 85,1% 4,9% 8,3% 29 320
2002 59,5% 32,3% 7,2% 27 904
2010 55,3% 36,1% 7,4% 25 538
2020 25,1% 64,5% 7,3% 26 492

Сан алу буенча татар һәм башкортларның нисбәте:[12]

ел башкортлар
кеше
башкортлар
%
татарлар
кеше
татарлар
%
барлыгы
кеше
1926 29 145 87,7% 3 415 10,2% 33 223
1959 28 248 88,6% 3 625 11,3% 31 873
1979 27 799 94,7% 1 556 5,3% 29 355
1989 24 951 94,5% 1 459 5,5% 26 410
2002 16 606 64,8% 9 025 35,2% 25 631
2010 13 846 55,3% 9 022 36,1% 22 868
2020 6 660 25,1% 17 086 64,5% 23 746

Мәгариф үзгәртү

Барда муниципаль районында 19 уку йорты исәпләнә, шул исәптән этномәдәни (татар) мәгариф эчтәлеге компоненты белән – 15 (79 %). 4 меңгә якын бала укый. Крайда бердәнбер Милли (татар) гимназиясе, махсус (коррекцион) мәктәп, ПУ-84 һәм аның базасында эшчәлек иткән Чайковски сәнәгат-гуманитар көллият (ЧПГК) филиалы. Казан социаль һәм гуманитар белемнәр институты шулай ук Барда районын уңышлы каплатуга ирешкән. Барда районының уку йортларында 30% якын Татарстан вузларын тәмалаучылар тәшкил итә. Татар теле һәм әдәбияты укытучыларының 80%ка якыны Татарстанда белем алган.

Матбугат һәм ТВ үзгәртү

Бардада 1931 елдан “Таң” газетасы[13] чыга, русчага дубляж формасында “Рассвет” газетасы чыгарыла. Газетаның редакциясе каршында газет-китап нәшрияты эшли. 1991 елдан 2000 елга кадәр татар телендә 18 әдәби китап чыгарылган.[14] 2005 елны «Тол буйлары» һәм «Нурлы Барда» газеталары чыга башлый.

Барда районында туганнар үзгәртү

Сылтамалар үзгәртү

  1. 26. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 годаФедераль дәүләт статистикасы хезмәте.
  2. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланды.
  3. 3,0 3,1 Оценка численности постоянного населения Пермского края в разрезе муниципальных образований на 1 января 2006 (погрешность 150 человек) и 2007 (погрешность 50 человек) годов. әлеге чыганактан 2015-01-25 архивланды. 2015-01-25 тикшерелгән.
  4. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. әлеге чыганактан 2014-01-02 архивланды. 2014-01-02 тикшерелгән.
  5. ВПН-2010. Численность и размещение населения Пермского края. әлеге чыганактан 2014-09-10 архивланды. 2014-09-10 тикшерелгән.
  6. Пермский край. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2014 годов
  7. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. әлеге чыганактан 2014-05-31 архивланды. 2014-05-31 тикшерелгән.
  8. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). әлеге чыганактан 2013-11-16 архивланды. 2013-11-16 тикшерелгән.
  9. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. әлеге чыганактан 2014-08-02 архивланды. 2014-08-02 тикшерелгән.
  10. Численность постоянного населения Пермского края по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года и в среднем за 2014 год. әлеге чыганактан 2015-03-24 архивланды. 2015-03-24 тикшерелгән.
  11. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года.
  12. А.В. Черных. «Народы Пермского края. Культура и этнография» – Пермь: Издательство «Пушка», 2007
  13. web-версия газеты «Расвет», archived from the original on 2012-07-12, retrieved 2011-05-31 
  14. http://barda-perm.narod.ru/barda/barda-01.htm Барда районы сайты, 2000 ел мәгълүматы
  15. Гөлнар Гарифуллина. Барда районының «Таң» газетасы баш мөхәррире Эльмарт Уразов вафат. Татар-информ, 27.10.2022