Төп менюны ачу

Бәрәңге районы (урыс. Параньгинский район, мар. Поранча кундем) — Мари Илдә урнашкан административ берәмлек.

Звенигово районы
чирм. Поранча кундем
рус. Параньгинский район
Герб
RUS Параньгинский район COA.gif
Байрак
Flag of Paranginsky rayon (Mariy-El).png
Ил

Русия

Статус

Район

Җөмһүрият

Мари Ил

Административ үзәк

Бәрәңге

Нигезләү датасы

30 апрель 1931

Район башлыгы

Әлфит Габделхак улы Ибраев[1]

Халык саны (2010)

16 299 кеше

Мәйдан

800 км² (14 урын)

Звенигово районы харитада

Сәгать поясы

MSK (UTC+3)

Автомобиль номерлар коды

12

http://paranga.ru/
{{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице һәм {{#coordinates:}}: нельзя иметь более одной первичной метки на странице[2]

Районның үзәге — штп. Бәрәңге.

Эчтәлек

ГеографияҮзгәртү

ЧиктәшлекҮзгәртү

Як Район
Төньяк Сернур районы
Көнчыгыш Мари-Төрек районы
Төньяк-көнбатыш Морки районы
Көнчыгыш Куженер районы

Төп елгалар — Буй (Нократның кушылдыгы), Илләт (Иделнең кушылдыгы), Ноля.

ТарихҮзгәртү

Район җирендә борынгы заманнардан ук яшәүче халык — чирмешләр. Казан яулап алынганнан соң качып киткән татарларның бер өлешен чирмешләр үз җирләрендә кабул итеп урнаштырганнар.

XVIII—XIX гасырларда бу җирләр Вятка губернасының Уржум өязе составында иде.

Бәрәңге районы, андагы татарларның соравы буенча, 1931 елның 30 апрелендә Бөтенсоюз Үзәк Башкарма комитеты карары белән оештырыла. 1932 елның 8 июленә кадәр Татар районы исемен йөрткән. Ләкин Русиядә андый исемдә тагын бер район булганлыктан, Бәрәңге атамасы (Параньгинский район, мари телендәге “параньга” сүзенең татарчага тәрҗемәсе – “бәрәңге”) бирелә. 1962 елның декабрендә район административ берәмлек буларак бетерелә һәм Мари-Төрек районы составына керә. 1965 елда район яңадан торгызыла.[3]

Бәрәңгелеләр гомер-гомергә игенчелек, терлекчелек, умартачылык һәм урманчылык белән шөгыльләнгәннәр һәм бүгенге көндә дә алар шул һөнәрләренә турылыклы.

Бәрәңге районы һимныҮзгәртү

Тәбрис ФӘЙЗРАХМАНОВ көе һәм шигыре[1] — аудиоязмасы.

Илләт-су башланган урманнар,

Ир, Нәлә буйлары, тугайлар,

Сабан-туй гөрләгән мәйданнар –

Зур бүләк якташлар, туганнар!

Кушымта:

Бердәмлек, тигезлек төбәге,

Халыклар дуслыгы терәге.

Чәчәк ат, ирекле бул мәңге,

Кадерле, гүзәл җир – Бәрәңге!

Иделгә ашкына суларың,

Дөньяга танылган улларың,

Киң юллар, мул уңыш – байлыгың,

Иң тәмле икмәкле районым.    

Кушымта:

Бердәмлек, тигезлек төбәге,

Халыклар дуслыгы терәге.

Чәчәк ат, ирекле бул мәңге

Кадерле, гүзәл җир – Бәрәңге!

Таң ата, уяна туган як.

Яңгырый иртәнге моң-азан.

Бу җирне яраткан изге зат.

Мең шөкер сиңа! Дан сиңа! Дан!    

Кушымта:

Бердәмлек, тигезлек төбәге,

Халыклар дуслыгы терәге.

Чәчәк ат, ирекле бул мәңге

Кадерле, гүзәл җир – Бәрәңге! 

_____________________________

Мари телендә:

Чодыра дене ялым эртен,

Ший Элнетшыргыкта йывыртен.

Сабантуй ден Пеледыш пайрем

Шергылтеш, калыкнам чумырен.  

Припев:

Ик еш семын келшен илена.

Ойго ден куаннам пайлена.

Куш, чаплане, шумбел мландына,

Чон шепка – Параньга кундымна!

Шочмо Эл чын шочшетым пала,

Рвезе тукым шарналын ила.

Перкем налше киндетым акла,

Родо-влакшем эн порын сийла.  

Припев:

Ик еш семын келшен илена.

Ойго ден куаннам пайлена.

Куш, чаплане, шумбел мландына,

Чон шепка – Параньга кундымна! 

Эр кынелын, пашаш каена,

Торшымаш ден лумет нолтена.

Ко вер-шыжым сакла, йората –

Шочмо мланде тудлан таушта.     

Припев:

Ик еш семын келшен илена.

Ойго ден куаннам пайлена.

Куш, чаплане, шумбел мландына,

Чон шепка – Параньга кундымна!    

____________________________

Рус телендә:

Обнимая деревни, поля,

Протекает Илеть и Ноля.

Край родной, в этих дивных местах

Развернул Сабантуй торжества.    

Припев:

Братской дружбой единой сильна,

Ты для славы великой дана.

Будь всех краше, богаче, мила,

Параньгинская наша земля!

Сыновей, дочерей имена

Помнит с гордостью, знает страна.

С чудным вкусом ржаные хлеба –

Угощаешь соседей любя.      

Припев:

Братской дружбой единой сильна,

Ты для славы великой дана.

Будь всех краше, богаче, мила,

Параньгинская наша земля!

Над землей встала зорька светла,

Ждут нас свершенья, дела.

Всем, кому мать-земля так мила,

Благодарность, почёт и хвала.    

Припев:

Братской дружбой единой сильна,

Ты для славы великой дана.

Будь всех краше, богаче, мила,

Параньгинская наша земля!

ХалыкҮзгәртү

1959[4] 1970[5] 1979[6] 1989[7] 2002[8] 2010[9]
19 147 18 387 19 155 19 349 17 847 16 299

ДемографияҮзгәртү

Халык саны
2002[10]20052009[11]2010[12]2011[13]2012[14]2013[15]2014[16]2015[17]
17 84717 60017 16116 30716 25015 76315 42615 06914 913

Милли составҮзгәртү

Милләт 1989 2002[18] 2010[19]
татарлар 47,6% 49,5% 47,4%
чирмешләр 41,6% 41,5% 43,1%
урыслар 10,2% 8,5% 8,1%

Административ бүленешҮзгәртү

ИкътисадҮзгәртү

Заманында Бәрәңге районында 15 тән артык сәнәгать предприятиесе эшләп торган. Эре кирпеч заводы, типография, агач, тимер эшкәртү цехлары, урманчылык, он тарту комплекслары гөрләгән. 40 нчы елларда хәтта районның Илләт авылында спирт заводы да үз продукциясе белән танылган. Болардан тыш, эреле-ваклы ширкатьләрдә дә халык эш белән тәэмин ителгән. Хәзер исә районда 9 лап сәнәгать-төзү предприятиесе эшли. Район башлыгы билгеләп узганча, алары да соңгы елларда шактый зур структур үзгәрешләр кичерде. Җирле бюджет “Бәрәңге күчмә-механикалаштырылган колонна”, “Торф предпритяиесе”, “Икмәк комбинаты”, “Юл-төзү оешмасы”, “Район электр челтәре” кебек сәнәгать объектлары хисабына тулылана. Портянур авылында кошчылык фабрикасы эшли.

Төбәктәге авылларның 80 проценты газлаштырылган, һәр торак пунктка асфальт юл китерелгән.

Бәрәңге районында 10 нан артык татар авылындагы мәктәпләрнең барысында да һәм шулай ук Бәрәңге бистәсенең үзендәге урта уку йортында татар балаларына ана теле аерым фән буларак укытыла.

Танылган шәхесләрҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. http://paranga.ru/content/rukovodstvo
  2. 2,0 2,1 GEOnet Names Server — 2018.
  3. Марий Элның Бәрәңге районы үзенең 75 еллыгын билгеләп үтте
  4. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus59_reg1.php
  5. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg1.php
  6. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg1.php
  7. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg1.php
  8. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus02_reg1.php
  9. http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus10_reg1.php
  10. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. 2012 елның 3 февраль көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  11. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. 2014 елның 2 гыйнвар көнендә тикшерелгән. 2014 елның 2 гыйнвар көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  12. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения городов, районов, городских и сельских населённых пунктов
  13. Марий Эл. Оценка численности городского и сельского населения на 1 января текущего года 2009-2014 года
  14. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. 2014 елның 31 май көнендә тикшерелгән. 2014 елның 31 май көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  15. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). 2013 елның 16 ноябрь көнендә тикшерелгән. 2013 елның 16 ноябрь көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  16. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Оценка численности постоянного населения по муниципальным образованиям Республики Марий Эл на 1 января 2014 года. 2014 елның 1 апрель көнендә тикшерелгән. 2014 елның 1 апрель көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  17. Параметрны бирергә кирәк trans-title= {{cite web}} калыбында. Оценка численности постоянного населения по Республике Марий Эл на 1 января 2015 года. 2015 елның 7 апрель көнендә тикшерелгән. 2015 елның 7 апрель көнендә төп чыганагыннан архивланган.
  18. 2002 ел сан алу базасы
  19. НАЦИОНАЛЬНЫЙ СОСТАВ НАСЕЛЕНИЯ Параньгинский муниципальный район