Алмаз Монасыйпов

совет татар композиторы

Алмаз Закир улы Монасыйпов (1925 елның 11 июле2008 елның 22 июле) — татар композиторы, Татарстанның һәм Pəcəйнең атказанган сәнгать эшлеклесе, Г.Тукай исемендәге Дәүләт бүләге лауреаты. Татар композиторлары арасында беренчеләрдән булып заманча музыкада милли традициянең бәет, мөнәҗәт, китап көе кебек борынгы катламнарына мөрәҗәгать итә. "Муса Җәлил" симфония-поэмасы, "Тукай аһәңнәре" вокаль-симфоник поэмасы татар музыка классикасы дип санала. XX гасырның икенче яртысындагы иң күренекле татар композиторларының берсе.[1]

Алмаз Монасыйпов
Төп мәгълүмат
Тулы исеме

Алмаз Закир улы Монасыйпов

Туу көне

11 июль 1925(1925-07-11)

Туу урыны

Казан

Үлү көне

22 июль 2008(2008-07-22) (83 яшь)

Үлү урыны

Мәскәү, Россия

Җирләнгән:

Митино зираты[d]

Эшчәнлек еллары

Дәүләт

Калып:Байрак/Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе Cəʙᴎт Социалистик Җɵᴍhүpᴎᴙтләр Беpᴫеᴦе, Калып:Байрак/Pəcəй Pəcəй

Һөнәрләр

композитор, педагог

Кораллар

виолончель[d]

Жанрлар

җыр, симфония, романс һ.б.

Бүләкләр

Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе

Тәрҗемәи хәлеҮзгәртү

Алмаз Закир улы Монасыйпов 1925 елның 11 июлендә Казанда туа. Булачак композиторның гаиләсендә еш музыка яңгырый: әтисе скрипкада уйнарга ярата.[2] Унбер яшендә Алмаз виолончельдә уйнарга өйрәнү өчен Казан шәһәренең 1 нче балалар музыка мәктәбенә укырга керә.[2][3] Музыка мәктәбендә, аннары музыка техникумында (хәзер - Казан музыка көллияте) Рувим Поләков классында укый.

1943 елда 18 яшь тулу белән, әpме сафларына чакырыла. Бөек Ватан сугышында солдат буларак хезмәт итә. Сугыш тәмамланганнан соң яңадан укырга кайта. Казан дәүләт консерватьıpиясенә укырга керә, аны 1950 елда прaфисыр А.Броун виолончель классы буенча тәмамлый.[4] Гомерендәге төп вазифасын музыка язуы дигән уйга инангач, 1952 елда яңадан консерватьıpиягә кайта. 1956 елда ул икенче тапкыр Казан консерватьıpиясен прaфисыр Альберт Леман композиция классы буенча тәмамлый. 1964 елда композитор опера-симфоник дирижерлык белгечлеге буларак консерватьıpия аспирантурасында прaфисыр Исай Шерман классы буенча да укый, укуның тулы курсын тәмамлый.[4]

1959-1970 елларда Муса Җәлил исемендәге Татар дәүләт опера һәм балет тиᴙтырында дирижер булып эшли. 1970-1973 елларда Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенең симфоник оркестры дирижеры була[4]. 1968-1973 елларда 2000 елдан 2003 елга кадәр Казан консерватьıpиясендә композиция кафедрасында укыта.

1972 елдан композитор Мәскәүдә яши, әмма җөмһүpиятның музыкаль тормышында, Татарстан Композиторлар берлеге эшендә, яшь композиторларны тәрбияләүдә актив катнаша. 1991 елда композиторга Татарстан җөмһүpиятсының Дәүләт бүләге бирелә.

Алмаз Монасыйпов 2008 елның 22 июлендә Мәскәүдә вафат була һәм Митино зиратында җирләнә.[5]

ИҗатыҮзгәртү

Алмаз Монасыйпов – җырлар, романслар, симфонияләр, камера-вокал, эстрада һәм тиᴙтыр өчен язылган әсәрләр авᴛыры. Җитди һәм җиңел музыканы бергә бәйләп, яңача яңгырата белүе – композитор иҗатында әһәмиятле алымнарының берсе. Моның иң ачык мисалы – аның “Тукай аһәңнәре” дигән әсәре. Композитор үзе әлеге циклын вокал-симфоник поэма дип билгели.

Беренче әсәрләрендә үк үзенчәлекле стильдәге җитди әсәрләр иҗат итәргә омтыла. Композитор стиле симфония жанрында гаять үсеш таба. Аның симфонияләре музыкаль-эрудицияле тыңлаучыларга адреслана, аларда үзенчәлекле оригиналь музыка алымнары ярдәмендә фәлсәфи уйланулар чыгылыш таба.[6]

"Муса Җәлил" симфония-поэмаҮзгәртү

Алмаз Монасыйповның атаклы татар каһарман-шагыйрьгә багышланган «Муса Җәлил» симфония-поэмасы (Икенче симфония, 1968, ми минор) зур дан яулый. Симфониядә батырлык, сугыш һәм дошман образларын ачык гәүдәләндереп, композитор тыңлаучыларга кеше тормышының мөһим мәсьәләләре турында уйланырга, сугыш каһарманнары турында мәңге истәлек сакларга өнди.[6]

Өченче симфонияҮзгәртү

Өченче симфониядә (1974) композитор кешенең дөньяда үз урынын эзләү турындагы фәлсәфи теманы дәвам итә, явызлыкка һәм көчләүгә каршы торуның катлаулылыгын һәм кирәклеген күрсәтә. Симфония музыкасында SOS сигналы кызыклы шифрлана. SOS сигналының ритмы кульминацион нокталарында ярдәм турында "кычкырган" сыман калкып чыга.[6]

"Дастан"Үзгәртү

Композиторның Дүртенче «Дастан» симфониясе (1978) Татар симфоник музыкасының кызыклы үрнәге булып тора, анда күп гасырлык татар мәдәниятенең борынгы катламнарына "җан өрелә". Алмаз Монасыйпов даими рәвештә борынгы бәетләр һәм мөнәҗәтләр интонацияләренә һәм ритмнарына мөрәҗәгать итә һәм аларны инструменталь һәм вокал әсәрләренә кертә. Татар мәдәниятенең рухи дөньясын чагылдыру мөмкинлеге өчен композитор һәрвакыт дөньякүләм профессиональ музыканың заманча алымнарын һәм композитор техникасы үсешенең яңа юнәлешләрен күздә тотып яңа киңлекләр ача.[7]

Башка әсәрләрҮзгәртү

Җитди музыка остасы гына түгел, Алмаз Монасыйпов шул ук вакытта җөмһүpиятда гына түгел, аннан читтә дә тыңлаучыларның мәхәббәтен яулаган бик күп популәр җырлар һәм романслар авᴛыры буларак танылган.[8] Аның романслары һәм җырлары үзенчәлекле көйләре, дәртле ритмы, бай  гармониясе белән аерылып тора. Монасыйповның әсәрләре эстрада оркестрлары тарафыннан да башкарыла. Әйтик, «Хыяллар» фокстроты Олег Лундстрем җитәкчелегендәге атаклы җаз-оркестр репертуарына кергән. 1975 елда язылган «Тукай аһәңнәре» вокаль-симфоник поэмасы композиторның иң танылган әсәрләренең берсе. Анда борынгы мөнәҗәтләр, заманча эстрада җырлары һәм Яуpупа вокаль-симфония музыкасы традицияләре чагылган.[8] 1990 елда татар профессиональ музыкасына нигез салучыга хөрмәт йөзеннән симфоник оркестр өчен «Салих Сәйдәшевкә музыкаль мәдхия» язылган була.

Еш кына концерт сәхнәсеннән, радио һәм телевидение аша яңгыраган, грампластинкаларга һәм компакт-дискларга язылган Алмаз Монасыйпов иҗаты татар музыка сәнгатенең мөһим сәхифәсе.

АрхивҮзгәртү

Алмаз Монасыйпов әсәрләре архивы аның улы, ТРДСО эскрипкәчесе Җанбәк Монасыйпов (рус. җанбек Монасыйпов) тарафынан саклана һәм цифрлаштырыла.

ӘсәрләреҮзгәртү

МәкаләләреҮзгәртү

  • Монасыпов, А. Неразрывная свәзь: [воспоминания композитора о годах учебы в консерватьıpии] // Казань. – 2005 – No. 5 – С. 18–19.
  • Монасыпов, А. Как создать элиту. Оценки и прогнозы. Век ушедший и наступивший век. XX-XXI. // Казань. – 2001 – No. 2 – С. 71.
  • Монасыпов, А. Неангажированный оптимист: [беседа с композитором накануне его юбилея] / Беседовала Т. Алмазова. // җөмһүpият Татарстан. – 2001 – 20 январә.

ЧыганакларҮзгәртү

СылтамаларҮзгәртү