Ибраһим Хәлфин (Ибраһим Исхак улы Хәлфин, рус. Ибрагим Исхакович (вариант: Исаевич) Халфин) – мәгърифәтче, татар теле укытучысы. Дворян. Титулярный советник (1814). Коллежский асессор (1824). Атаклы Хәлфиннәр нәселеннән.

Ибраһим Хәлфин
И.Хәлфин.jpg
Туган телдә исем Ибраһим Исхак улы Хәлфин
Туган 20 апрель 1778(1778-04-20)
Казан
Үлгән 12 гыйнвар 1829(1829-01-12) (50 яшь)
Казан
Милләт татар
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
Һөнәре мәгърифәтче
Эш бирүче Казан (Идел буе) федераль университеты
Җефет I-Хәбибә Искәндәр кызы
II - Хәбибҗамал Гобәйдуллина
Балалар уллары Салих (1802), Шаһингәрәй (1807), Шаһәхмәт (1813), Арсланбәк (1824)
Ата-ана
  • Исхак Хәлфин (әти)

Эчтәлек

Тәрҗемәи хәлеҮзгәртү

Казанда 1778 елның 20 апрелендә обер-офицер Исхак Хәлфин гаиләсендә туган. Сәгыйть Хәлфин оныгы.

Хезмәт юлыҮзгәртү

Фәнни эшчәнлегеҮзгәртү

Көнчыгышны өйрәнү өлкәсендә эзләнүләр алып бара. Кулъязма чыганакларны тикшерә. Казан университеты профессоры, көнчыгыш телләре белгече Х. Френ белән иҗади дуслык урнаштыра. Х. Френ тәкъдиме белән И. Хәлфин Аурупа ориенталистлары (Көнчыгышны өйрәнүчеләр) хезмәтләре белән таныша, үз чиратында, Х. Френга көнчыгыш телләреннән дәресләр бирә. Хезмәттәшлек нәтиҗәсендә Казан басмаханәсендә Әбелгазый Баһадур-ханның атаклы «Төркиләрнең шәҗәрәсе» дөнья күрә. И. Хәлфиннең текстологик мөхәррирлегеннән соң атаклы тарихи ядегәрлекне Русия һәм чит ил ориенталист-галимнәре куллана башлый. Үз хезмәтләре дә бар. Әлеге китаплар озак еллар бердәнбер дәреслек һәм киләчәктә яңа дәреслекләр төзүдә нигез булып торган. И. Хәлфин хезмәтләре Аурупаның атаклы төрки тел белгечләре Сильвестр де Саси, А. Давиде, Парч, Шпулер, Чарльз Рей, алман тарихчысы Йозеф Гаммер-Пургештель, Америка галиме Отто Рериг тарафыннан билгеләп үтелгән.[1] (рус.)

ХезмәтләреҮзгәртү

  • Татар әлифбасы (рус. «Букварь, этимология и лексикон татарского языка») (1805).
  • Татар грамматикасы (рус. «Азбука и грамматика татарскаго языка с правилами арабскаго чтения, преподаваемыя в Императорской Казанской гимназии») (1809) – I Казан ирләр гимназиясе директоры И.Ф. Яковкин соравы буенча язылган. Ачылганнан соң Казан император университетының рус типографиясендә 1 200 данәдә басылган беренче китап.
  • «Әхвәле Чыңгызхан вә Аксак Тимер» (1819) (рус. Жизнь Чингиз-хана и Аксак-Тимура, с присовокуплениями разных отрывков, до истории касающихся, кои все слова для обучающихся расположены по алфавиту) (1822) – император Александр I авторны алтын балдак белән бүләкли.[2]
  • Тәрҗемә белән дә шөгыльләнә. Җиңел укыла торган татарча, төрекчә хикәяләрне русчага, тарихи рус хикәяләрен татарчага тәрҗемә итә.[3]

Басмаханә цензорыҮзгәртү

Казан гимназиясендә «Азия басмаханәсе» ачылгач, аның цензоры булып тора. И. Хәлфин катнашында беренче 3 елда барлыгы 31 мең данә татарча һәм гарәпчә мөселман китаплары нәшер ителә. 1806 елда рекорд куела: 27 мең данә төрле исемдәге китап (Коръән, Һәфтияк, Иман шарты, әлифба, грамматика һ.б.) басып чыгарыла. Чит ил кешеләре Русиядә мөселман халкының басма сүз белән ирекле эш итүенә шаккаталар.[4] .

МилкеҮзгәртү

Казанда бер катлы агач йорты, сабын кайнату заводы булган. Хатыны Хәбибҗамал исеменә теркәлгән җирләре белән 10 крестьян исәпләнгән.

ДворянлыкҮзгәртү

Нәселе Казан губернасының дворяннар шәҗәрә китабының 3- бүлегенә Казан дворян депутат җыены билгеләмәсе белән 1830 елның 20 августында кертелә, Герольдия указы белән 1858 елның 18 февралендә раслана.[5]

СылтамаларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. И.И. Хәлфин «Республика Татарстан» газетасында
  2. «Казанские ведомости», 2003 ел, 20 октябрь
  3. А.Н. Кононов. История изучения тюркских языков в России. Ленинград, 1972.
  4. «Деятель», 1898, №2.
  5. Казанское дворянство. Казан, 2001.