Amerika Quşma Ştatları
United States of America
USA
AQŞ flag AQŞ herb
(täfsille) (täfsille)
Şiğär:
Himn:
AQŞ urnaşıluı
Räsmi tel İngliz (de fakto)
Däwlät tözeleşe
Başqala Waşington, D.C.
Ere şähärlär
Prezident Cozef Bayden
Vice Prezident Kamala Harris
Mäydan
– Tulayım
– % Su

9 372 610 km² km²
4.87%%
Xalıq
– Tulayım (2003)
Tığızlıq

302 087 000
9/km²
Aqça Amerika Quşma Ştatları dolları (USD)
TMP
TMP keşe başına
Waqıt quşağı UTC -5/-10, DST
TLD .us, .com, .edu, .mil, .um, .gov…
Şaltıratu kodı +1


Бу мәкаләнең кирилл әлифбасындагы игезәге бар.

Amerika Quşma Ştatları (inglizçä United States of America) — Tönyaq Amerikada urnaşqan däwlät. Xalıq sanı buyınça öçençe, mäydanı buyınça dürtençe urında. Dönyanıñ iñ ere iqtisadi, säyäsi, mädäni häm fänni üzäklärennän sanala. Başqalası — Waşington, D.C. Administrativ yaqtan il 50 ştat, Kolumbiä federal okrugı häm berniçä buysınğan cirleklärdän tora. Amerikada yäşäwçelärne "Amerikannar" dip atıylar. Amerika Quşma Ştatlarnıñ qısqaça iseme — AQŞ.

Etimologiya

үзгәртү

Americas terminı 16nçı ğasırnıñ başında İtaliya säyäxätçese Amerigo Vespuçi arqasında barlıqqa kilä. İlneñ tulı iseme berençe tapqır Azatlıq turındağı Deklaratsiädä atala. Bu Deklarasiä 13 Amerika Quşma Ştatlarınıñ ilçeläre tarafınnan "bertawıştan xuplanğan Deklarasiä bulıp tora.

AQŞnıñ kontinental öleşe Atlantik okeannan Tın okeanğa, Kanada çigennän Meksika çigenä xätle suzılğan. Ber ştat, Alaska, töp territoriädän Kanada arqılı bülengän. Mäydanı buyınça Alaska iñ zur ştat, ul beryulı Arktik häm Tın okeannar belän çiktäş. Hawaii Tın okeandağı arxipelagta urnaşqan. Puerto Rico - xalıq sanı häm mäydanı buyınça Karib diñgezendä AQŞnıñ iñ zur territoriäse. Guam häm berniçä keçe territoriälärdän başqa, AQŞ tönyaq Cir yarımşarında urnaşqan.

AQŞnıñ iñ biek noqtası - McKinley tawı (6, 194 m). Qıyalı tawlar isä, ozınlığı buyınça in zur taw sisteması.

AQŞnıñ mäydanı zur bulğanğa kürä, klimatnıñ barlıq törlären dä tabıp bula diärlek.

  • 1565 — İspanlılar xäzerge AQŞ cirlegendäge berençe şähärgä — Sent-Ogastinğa nigez sala.
  • 1585 — Roanok isemle berençe koloniä barlıqqa kilä — britanlılarnıñ Amerikanı koloniäläşterergä berençe omtılışı.
  • 1607 — Britanlılar tarafınnan Djeymstaun isemle (Virgin cire) Tönyaq Amerikadağı berençe daimi koloniä buldırıla.
  • 1609 — İspanlılar Santa-Fe şähären tözilär — bu waqıyğadan başlap, xäzerge Quşma Ştatlar cirläre könyaq-könbatışta ispanlılarnıñ iñ zur koloniäläre belän çiktäş bulıp kitä.
  • 1620 — Yaña Angliädä Plimut koloniäse barlıqqa kilä.
  • 1623 — Nyu-Hempşir koloniäse barlıqqa kilä.
  • 1626 — Hollandlılar Yaña Amsterdamğa — xäzerge Nyu-York şähärenä nigez sala.
  • 1630 — Britaniä Puritannarı tarafınnan Massaçusets qultığı koloniäse oyıştırıla, anıñ başqalası itep Boston şähären bilgelilär.
  • 1634 — İngliz Katolitsizmı tarafınnan Merilend koloniäse tözelä.
  • 1636 — Massaçusets qultığı koloniäsennän quılğan baptistlar Rod-Aylendqa nigez salalar.
  • 1638 — Şvedlar da üz koloniälären buldıralar, alarnıñ berençesenä xäzerge Delaver ştatı cirlärendä nigez salalar. 20 yıldan soñ bu koloniä Niderlandlar qulına küçä.
  • 1638 — Konnektikut koloniäsenä nigez salına.
  • 1670 — Karolina britan koloniäsenä nigez salına, 1729 yılda bu koloniä ikegä bülenä: Könyaq Karolina häm Tönyaq Karolina.
  • 1682Lüdovik XIV Missisipi yılğası basseynın Fransiä cirläre dip iğlan itä.
  • 1682Kvaker bulğan Uilyam Penn Pensilvaniägä nigez sala, ştatnıñ üzäge — Filadelfiä şähäre, ul Berläşkän koloniälärneñ (AQŞnıñ) berençe başqalası bula.
  • 1701 — Detroyt fortına nigez salu — ul Böyek küllär yanındağı frantsuz koloniäläre cirlärendä urnaşa.
  • 1718 — Frantsuzlar Yaña Orleanğa nigez salıp, xäzerge AQŞnıñ üzäk cirläreneñ çiklären bilgelilär.
  • 1724 — Tönyaq Amerikadağı Djordjiä britan koloniäsenä nigez salına.
  • 1763 — Frantsuzlar Sent-Luis portına nigez salalar, ul urta Missisipi ağımınıñ töp saqlaw punktına äylänä.
  • 1803 — AQŞ Fransiädän Luiziananı satıp ala.

Administrativ büleneş

үзгәртү

Administrativ yaqtan AQŞ 50 ştattan, berniçä çit territoriädän tora. Ştatlar rayonnarğa bülenä.  

Ştatlar isemlege:

  • Alabama
  • Alaska
  • Arizona
  • Arkansas
  • Aydaho
  • Ayowa
  • Könyaq Dakota
  • Könyaq Karolina
  • Corcia
  • Delawer
  • Florida
  • Hawai
  • İllinoys
  • İndiana
  • Kalifornia
  • Kanzas
  • Kentukki
  • Kolorado
  • Konnektikut
  • Könbat Virjinia
  • Luiziana
  • Massaçusetts
  • Men
  • Merilend
  • Miçigan
  • Minnesota
  • Mississippi
  • Missuri
  • Montana
  • Nebraska
  • Nevada
  • Nyu Hempşir
  • Nyu Cersi
  • Nyu Meksiko
  • Nyu York
  • Ohayo
  • Oklaxoma
  • Oregon
  • Pennsilvaniä
  • Rod Aylend
  • Tönyaq Dakota
  • Tönyaq Karolina
  • Tennessi
  • Texas
  • Wayoming
  • Vermont
  • Virciniä
  • Wiskonsin
  • Waşington
  • Yuta

AQŞ dönyanıñ in berençe federativ däwläte. Ul beryulı reprezentativ demokratiä häm konstitusion respublika. AQŞ-nıñ federativ sisteması öç qatlamğa bülenä: federativ, regional häm lokal. Lokal xakimiät ğädättä munisipal häm cirle qalıplarğa bülenä. Küp oçraqta xakimiät organnarına keşelär küpçelek prinsibı näticäsenda saylanıla. Federal qatlamda proporsional prinsip faydalanılmıy. Saylaw xoquqı 18 yäştän birelä.

Federal xakimiät öç bülektän tora:

  • Qanuni, ike kameralı Kongress (Senat and Wäkillär Palatası) - federal qanunnarnı qabul itä, suğışnı iğlan itä, kileşülärne raslıy, impeachment eşen başlaw xoquqlarına iä.
  • Xökümät, Prezident häm Ğäskärlärneñ Baş Citäkçese, qanunarğa veto salu, Kabinetnı raslaw h.b. xoquqlarğa iä.
  • Xakim, Yuğarı Xakim häm federal xakimnär.

Wäkillär Palatası 435 äğza täşkil itä, härberse ike yılğa saylana häm konstitusion graflıknı täqdir itä. Graflıklar här 10 yılnı yañadan üzgärtelä. 2000 yılğı xalıq sanın alu buyınça cide ştat berär keşene cibärä. Härber ştat ike senatornı saylıy. Bu senatorlar altı yıllıq waqıtqa saylana. Prezident dürtär yıldan torğan ike waqıt däwamında çitäkçelek itä.

AQŞnıñ iqtisadı qatnaş kapitalistik iqtisad törkemenä kerä. AQŞnıñ Berdäm Tulayım Produktı 13 trillionnan artıq, bu Cir Şarınıñ 20% täşkil itä.

2005 yıl sannarı

үзгәртү

Median kerem (ğäilä isäbe) - 46,326 dollar İñ yarlı 25% ğäilälärneñ median kereme - 9,960 dollar Eşsezlek - 4,6% BTP (Berdäm Tulayım Produkt) üseşe - 3.3% İnflasiä - 2,4% Däwlät äcäte - 8,94 trillion dollar

Demografiä

үзгәртү

Xalıq sanı buyınça, 301,7 million keşe belän, AQŞ döñyäda öçençe urında. 2006 yılnıñ 17 oktaberendä ilneñ xalıq sanı 300 million keşe täşkil itte. Amerika xalqın isäplägändä, ğädättä 12 million dokumentsız migrantnı kertälär. Tulayım üseş tizlege - 0.89%, bu Awrupa Berlegendäge 0.16% üseş belän çağıştırğanda. Bala tuu sanı urtaça dönya kürsätkeçlärennän keçeräk. 2006 yılda 1.27 million migrantqa rezident statusı birelde. Yaña Amerika grajdannarınıñ kübese Miksikä, Qıtay häm Hindstannan kilä.

AQŞta xalıqnıñ küpçelege - aq amerikannar. Alarnıñ töp çığış illäre - Almaniä, İrlandiä, Angliä. Rasa tözeleşendä Aziä keşeläre (kübesençä qıtaylılar häm filipinlelär) ikençe urında.

İspan Amerikannarnıñ sanı artuı töp demografik trend bulıp sanala. Tulayım alğanda, AQŞta 42 million İspanik Amerikan keşese yäşi dip isäplänä. Şul waqıtta, 2000nçe häm 2004 yıllar arasında İspanik Amerikannar sanı 14% arttı. Bu trendnıñ töp säbäbe, migrasiädä bigräk, İspannarnıñ ğailälärendä urtaça 3 bala buluında, Afrikan Amerikan xatınnarı urtaça 2.2 bala tudırsa, İspanik bulmağan amerikannar - 1.8 bala taba. Bu trend saqlanğan oçraqta, 2050 yılda aq amerikannar sanı 50%tan azraq bulaçaq (xäzerge waqıtta - 69.7%).

Xalıqnıñ 83 % ilneñ 361 şähärläşkän kişärlegendä yäşi. 2005 yıl sannarı buyınça, 254 urında xalıq sanı 100,000, 9da - 1 millionnan artıq, 4 global şähärdä (Nyu York, Los Andjeles, Çikago, Xyuston) - 2 millionnan artıq.

Rasa/Etnik çığış (United States Census) (2005)[1]
Aq Amerikan 74.67%
İspanik yäki Latino 14.50%
Afrika Amerikanı 12.12%
Aziä Amerikanı 4.32%
Hindi 0.82%
Hawai keşeläre 0.14%
Başqalar 7.92%
AQŞnıñ iñ küp keşe yäşägän urınnar
Rang Şähär Xalıq sanı
Xalıq sanı
Tığızlığı
1 q.mile
Xalıq sanı
Tığızlığı
1 km²
Metro
Çirlek
Region[2]
xalıq sanı
(2006)
rang
1 Nyu York 8,143,197 26,720 10,316 18,818,536 1 Tönyaq-köçığış AQŞ
2 Los Anceles 3,844,829 8,567 3,165 12,950,129 2 Könbatış AQŞ
3 Çikago 2,842,518 12,604 4,867 9,505,748 3 Urta Könbatış
4 Xyuston 2,016,582 3,480 1,344 5,539,949 6 Könyaq AQŞ
5 Filadelfiya 1,463,281 10,883 4,202 5,826,742 5 Könyaq-könçığış

Bäyrämnär

үзгәртү
Data Tatar iseme İngliz iseme Östämälär
1nçe ğıynwar Yaña yıl New Year’s Day
Ğıynvarnıñ öçençe düşämbese Martin Lüter King Köne Martin Luther King, Jr. Day
Fevralneñ öçençe düşämbese Prezidentlar köne Presidents' Day C. Waşington tuğan kön
Maynıñ soñğı düşämbese Suğış qırında ülgännärne iskä alu köne Memorial Day
4nçe iül Azatlıq köne Independence Day
Sentabrneñ berençe düşämbese Xezmät köne Labor Day
Oktabrneñ ikençe düşämbese Kolumb köne Columbus Day Ameriqanı açqan kön
11nçe noyabr Veterannar köne Veterans Day
Noyabrneñ dürtençe pänceşämbese Räxmät köne Thanksgiving Day
25nçe dekabr Raştua Christmas

İskärmälär

үзгәртү
  1. United States Census (2005)
  2. Figure A–3. Census Regions, Census Divisions, and Their Constituent States. U.S. Census Bureau. 2007-06-17 тикшерелгән.

Sıltamalar

үзгәртү