Тонга патшалыгы, дөрес әйтелеше Тоңа патшалыгы (тонг. Tonga, [ˈtoŋa]) — Тын океанда урнашкан Полинезиядәге дәүләт, 169 утрауны тәшкил итә, шуларның 36ы - халык.[9] Гомуми өслек мәйданы якынча 750 квадрат километр (290 кв.м), Тыныч океанның көньягында 700,000 квадрат километрдан артык таралган. 2016 елга дәүләтнең 100651 кеше яшәгән,[10][11][12] шуларның 70% төп Тонгатапу утравында яши.

Тонга
Flag of Tonga.svg
Байрак
Coat of arms of Tonga.svg
Илтамга
Шигарь God and Tonga are my Inheritance Edit this on Wikidata
Башкала Нукуалофа
Халык саны 108 020 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1970 Edit this on Wikidata
Сәгать кушагы UTC+13:00
Кардәш шәһәрләр Окленд[1] һәм Овариасахи
Рәсми тел Тонга теле, инглиз теле
География
Мәйдан 748.506563 квадрат километр
Координатлар 20.58778°S 174.81028°W Edit this on Wikidata
Сәясәт
Дәүләт башлыгы Тупоу VI
Хөкүмәт башлыгы Pohiva Tuʻiʻonetoa
Икътисад
Акча берәмлеге Тонга пааңгасы
Туу күрсәткече 3.722 (2014)[2]
КПҮИ 0.726 (2017)[3]
Яшәү озынлыгы 73.029 ел (2016)[4]
Башка мәгълүмат
Ярдәм телефоннары
  • 9-1-1
  • 922 (пүлисә)[5]
  • 933 (ашыгыч тыйб ярдәме)[5]
  • 9-9-9 (янгын сакчылары)[6]
  • 927 (янгын сакчылары)[6]
  • 928 (янгын сакчылары)[6]
  • Электр аергычы төре AS/NZS 3112[7]
    Автомобил хәрәкәте ягы сул[8]
    Челтәр көчәнеше 240 вольт[7]
    Телефон коды +676
    ISO 3166-1 коды TO
    ХОК коды TGA
    Интернет домены .to

    Гомуми мәгълүматҮзгәртү

    Географик урнашуыҮзгәртү

    Тонга - Тын океанында урнашкан дәүләт, Фиҗидан көньяк-көнчыгышка таба урнашкан. Өч төп төркем: Тонгатапу, Хаапай һәм Вавау формалаштыручы 150 дән артык утраулардан тора. Ил чылбыр булып төньяктан көньякка таба сузылган.

    Тонга төньяк-көньяк сызыкта якынча 800 километр (500 миль) уза. Ул төньяк-көнбатышка Фиджи һәм Валлис һәм Футуна (Франция), төньяк-көнчыгышка Самоа, көнчыгышка Ниу (бу чит ил территориясе), Кермадек (Яңа Зеландия өлеше) көньяк-көнбатышка, һәм Яңа Каледония (Франция) белән әйләндереп алынган. ) һәм Вануату ерак көнбатышка. Бу Яңа Зеландиянең Төньяк утравыннан якынча 1800 километр ераклыкта.

    МәйданыҮзгәртү

    Тонга мәйданы 748 кв. км алып тора.

    Төп шәһәрләр, административ бүленешҮзгәртү

    Илнең башкаласы - Нукуалофа шәһәре (34 мең кеше). Илнең административ-территориаль бүленеше: 5 бүᴫге.

    Дәүләт төзелешеҮзгәртү

     
    ТаƟфə Окинааһау, Тонга короле, King of Tonga (1845–1893).
     
    Дус утрауларының короле җорҗ (1852)[13]

    Тонга - конституцион монархия. Дәүләтнең башы - кәрүл ТаƟфə'ахау Тупоу IV (1965 елның 16 декабреннан бирле хөкем итә). Хөкүмәтнең башы - премьер-министр. Ил Милләтләр Дуслыгына керә.

    ТабигатьҮзгәртү

    РельефҮзгәртү

    Көнбатыш түтәлнең күпчелек утраулары диңгез дәрәҗәсеннән шактый өстәрәк урнашкан.

    Геологик төзелеш һәм файдалы казылмаларҮзгәртү

    Илнең җир эчендә нинди булса да әһәмияткә ия ресурслар юк.

    КлиматҮзгәртү

    Климат йомшак, уртача температура +24°С һәм уртача явым-төшемнәр нормасы 1905 мм.

    Туфраклар һәм үсемлекләрҮзгәртү

    Иң эре утраулар күп санлы пальмалар белән капланган.

    Хайваннар дөньясыҮзгәртү

    Күп кош төрләре, утрауларда шулай ук ярканатның (летучая мышь) сирәк төре очрый, ул очучы төлке дип атала.

    Халкы һәм телеҮзгәртү

    Халкы 108 мең кеше, халыкның уртача тыгызлыгы 1 кв. км - га 144 кеше. Этник төркемнәр: тонгалылар - 98%, башка полинезиялеләр, Яypyпaлылар. Телләр: тонга теле, инглиз теле (икесе дә дәүләт теле).

    ДинҮзгәртү

    Методистлар - 47%, католиклар - 14%, Ирекле Тонга Чиркәве тарафдарлары - 14%, мормоннар - 9%, Тонга Чиркәве тарафдарлары - 9%.

    Кыскача тарихи тасвирламаҮзгәртү

    Утрауларда беренче Яypyпaлылар булып XVII гасыр башында Голландиялеләр булган. Шуннан соң ике гасыр дәвамында утрауларга күп диңгезчеләр төшкән, шул исәптән Абель Янсоон Тасман һәм җеймс Кук. 1845 елда Тонгада күп санлы граждан сугышлары беткән һәм ил конституцион монархия булып киткән. Яypyпa илләре дәүләтнең нейтралитетын таныганнар. Әмма, 1899 елның 14 ноябре Германия-Британия килешүе буенча Тонга Бөекбритания протектораты булган, бу 1900 елның 18 маенда булган. 1970 елның 4 июненда ил бәйсезлек яулаган.

    Кыскача икътисади тасвирламаҮзгәртү

    Икътисадның нигезе - авыл хуҗалыгы. Төп экспорт авыл хуҗалыгы культуралары: һинд чикләвеге пальмасы, бананнар; төп азык-төлек культуралары - батат, маниок, ямс, таро. Урман кисүе. Балыкчылык. Авыл хуҗалыгы чималы эшкәртүе. Чит ил туризмы. Копра, бананнар, һинд чикләвеге мае, ваниль экспорты. Акча берәмлеге - паанга.

    Кыскача мәдәният тасвирламасыҮзгәртү

     
    Тонгалыларның тау'олунга биюе.

    ==== Мәдәният һәм мигъмарият ==== Нукуалофа Патша (кәрүл) сарае (1865-1867).

    ИскәрмәләрҮзгәртү

    1. https://www.aucklandcouncil.govt.nz/about-auckland-council/our-partnerships/Pages/international-relations.aspx
    2. http://data.uis.unesco.org/index.aspx?queryid=239; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    3. http://hdr.undp.org/en/data; Отчёт о развитии человечества.
    4. http://data.uis.unesco.org/Index.aspx?DataSetCode=DEMO_DS; ЮНЕСКО-ның статистика институты.
    5. 5,0 5,1 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 8 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    6. 6,0 6,1 6,2 "International Numbering Resources Database"; подзаголовок: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value; тикшерү датасы: 10 июль 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер элемтәсе береге.
    7. 7,0 7,1 "World Plugs"; тикшерү датасы: 10 июнь 2016; мөхәррир: Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе.
    8. http://chartsbin.com/view/edr.
    9. https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/tn.html
    10. https://tongastats.gov.to/statistics/population-statistics/
    11. https://population.un.org/wpp/
    12. https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_Population/WPP2019_POP_F01_1_TOTAL_POPULATION_BOTH_SEXES.xlsx
    13. (1852) «King George, of the Friendly Islands». The Wesleyan Juvenile Offering: A Miscellany of Missionary Information for Young Persons IX. Проверено 24 February 2016.

    ЧыганакларҮзгәртү

    Энциклопедичесᴋи справочник, "Все страны мира", Издательство "ВЕЧЕ", 2003.