Нугай теле

Нуга́й теле — нигездә Ставрополь крае, Дагстан, Карачай-Чиркәсия, Әстерхан өлкәсендә яшәүче нугайларның теле. Нугай теле төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә, ләкин лексик-фонетик яктан үзләре яшәгән урыннардагы халыклар телләренә бәйле Сөйләшүчеләр саны якынча 90 000 кеше. Төрки телләрнең кыпчак төркеменә керә. Ногай телендә «Шоьл тавысы»(Чүл Тавышы) һәм «Ногай давысы»(Ногай тавышы) дигән гәзитләре чыга.

Нугай теле
Үзисем:

ногай тили

Илләр:

Русия

Төбәкләр:

Дагстан, Ставрополь крае, Карачай-Чиркәсия, Әстерхан өлкәсе

Рәсми халәт:

Дагстан, Карачай-Чиркәсия

Сөйләшүчеләр саны:

90 000 кеше

 Классификация
Төркем:
Язу:

кирилл язуы

Тел кодлары
ГОСТ 7.75–97:

ног 505

ISO 639-1:

ISO 639-2:

nog[1]

ISO 639-3:

nog[1]

Аларның телләреннән алынмалар күп, хәтта алар теленә күчү дә бар.

Әйтик, Әстерхан нугайларының әдәби теле — татар теле, Дагъстаннын Хәсәу-Йорт, Баба-Йорт районнарында яшәүчеләрнең әдәби теле — комыкныкы.

Гомумән алганда, нугай теле кыпчак төркеменә кергән башка телләрдән лексик, грамматик яктан әллә ни аерылмый, шулай да фонетик яктан төрек һәм үзбәк, каракалпак телләренә якын: акыкат—хакыйкать, умер—гомер, таала—тәгалә, саат—сәгать.

ТарихыҮзгәртү

Нугай халкы XV - XVIII гасырларда Олуг Орда, Олуг Нугай йорт, Кече Нугай йорт, Хаҗитархан йорты, Төмән йорты, Борхан, Едисан, Буҗак кенәзлекләре һәм Иртыш һәм Дунай далаларында яшәгән.[2]

Олуг татар-төрки телеҮзгәртү

Иске татар теле Алтын Урда дәүләт теле буларак киң таралган. Тартык ассемиляцияләрәле язуда язылмаган. Шуңа күрә Казан, Кырым, Хаҗитархан, Нугай, Үзбәк йортлары үзләрен азат аңлый алган.

Олуг Ногай Йорты Калмыклар(Җүнгар) хан олысы белән җимерелгәннән соң Кавказ таулары яны җирлегендә күчмә халык булып яшәгәннәр һәм җирле халыклар белән киң тел һәм мәдәни элемтәгә кергәннәр.

20нче гасырда имләләре ашына. Шуның белән төрки-татар дөньясы белән элемтәне югалталар.

Күчмә халык теле үзәнчелекләреҮзгәртү

Ногай телендә күпкенә хәрби һәм күчмә халык җамәгатенең терминлары сакланып калган. Ул йорт җиһазлары исемләре һәм күчмә халыклар авырган авыруларның исемнәре. Йорткыч һәм далада яшәүче кыргый җанварларның исемнәре ногайларның сүзлегендә күп урын биләп тора.

Мәсәлән: апас сүзе сакланып калынган ул егерме тиен, икегривна мәгънәсенә ия.

ДастаннарҮзгәртү

Ногай халкы дастанлары белән бик бай. Дастаннар - Ногай халкының рухи мәдәниятының иң мөһим иҗаты. Бу, башка халыклар дастаннары кебек, әлбәттә, үзенчәлекләрне хупланган халыкның тарихи юлын - аның хезмәт һәм хәрби эшләрен, Ногайлар өстендә хакимият өчен ханнарның үзара бәхәсләрен, халык каршылыгын чагылдырган. Ханнарның һәм мурзаларның ахмаклыгы һәм ногай халкының буйсынмавы һәм көрәшләрен тасфирлаган[2].

Күпчелек дастаннар шигъри юллар белән язылган. Ошбу дастаннарда халыкның милли рухы, яшәү зирәклеге һәм ногай халкының баһадирлыгы.

Мәгълүмат чараларыҮзгәртү

Дагыстанда нугай телендә «Шоьл тавысы» һәм Карачай-Чиркәс җүмһүриятында «Ногай давысы» исемле газеталар басылып килә.

Төркия авазы — Татарча радиосында атна саен «Нугайча нәсихәтләр» тапшыруы чыгып килә.

ФонологиясыҮзгәртү

Сузык авазлар

Сузык авазлар
рәт
алгы арткы
Иренләшмәгән Иренләшкән Иренләшмәгән Иренләшкән
Тар и уь ы у
Киң э(е), аь оь а о

Тартык авазлар

Килеп чыгышы сәбапы буенча Килеп чыгышы урыны буенча
Ирен-ирен Ирен-теш Алгы Урта Арткы
Яңгырау б д г
Саңгырау п т к [q]
Фрикатив авазлар Яңгырау в[w] в[v] ж з й г[γ]
Саңгырау (ф) ш с х
Аффикатив авазлар Яңгырау
Саңгырау (ч) (ц)
Сонор авазлар Борын авазлары м н нь
л
р

Татар теле авазлары белән аермасыҮзгәртү

А авазы Ә, яки киресенчә алыншуына бик күп мисалларда бар.

Ш авазы С авазы белән алышуы. Мәсәлән:

Тартыкларның алышуы
Нугай теле Татар Теле
Исет-ел-гаьн Ишет-ел-гән
Тас Таш
Бас-ла Баш-ла
Агаш Агач
Ара-лас Ара-лаш

И авазы Э белән алышынуы.

Э һәм И алышынуы
Нугай теле Татар теле
Эдеге Идегәй
Эт Ит
Эл Ил

Алдан килгән Г(гәйн), Г(гайн), Г(гәф), Х, Һ(һә) авазларын төшерелеп калдыру

Нугай теле Татар теле Искәрмә
арам харам Гәрәп сүзе, әмма нугай телендә х төшерелеп калдырылган
аьжеп гаҗәеб Гәрәп-фарсы алынма сүзе
адил гадел
эм һәм Гәрәп-фарсы алынма сүзе
аьйле хәйлә

х хәрефен к хәрефе белән үзгәртү

Нугай теле Татар теле
акыр ахыр

-ий, -ый, -уй, кушымчасының -ай, -аьй алышынуы

Нугай теле Татар теле
Абрайлы Абруйлы

-у, -ү кушымчасының -ув, уьв гә үзгәрүе.

Нугай теле Татар теле
алув алу
анъласув аңлашу
уьйретуьв өйрәтү

-че, -чы кушымчасының -ше, -шы га үзгәрүе.

Нугай теле Татар теле
алд-ав-шы алд-ау-чы

-ма, -мә кушымчасының -па, -паь гә үзгәрүе

Нугай теле Татар теле
анълатпа аңлатма

Язу кагыйдәләреҮзгәртү

Сүзләрдә басым төшкән урыныҮзгәртү

Сүзләрдәге басым - көчле экспираторлы, төп очракларда басым төшә соңгы иҗеккә, әмма соңгы иҗектән соң әүвәл килсә аеручы мәгънә булып кулланыла омонимларда.

Нугай телендә палаталь сингармония сакланып калынган, лабиаль атракция иренләшкән сузыклар артыннан тар сузыкларда гына хас.

Тартыклар ассемиляциясеҮзгәртү

Прогрессив ассемиляция хас нугай теленә -н тартык хәрефләрдән соң

Язмак низамларыҮзгәртү

Нугайлар, татарлар кеби Алтын Урда халкы. Гәрәп имләсе һәм уйгур язуы бик киң таралган була.

1928 елда латин әлифбасына күчәләр.

Кирилл имләсендәге имләҮзгәртү

Төрки халыкларны Урыс(Кирилл) имләсенә күчерү Ногайларныда читләп узмый. 1938 елда Ногай халкы өчен Кирилл әлифбасы нигезендә яңа әлифба кабул ителә. 4 Өстәмә хәрефләр кертелә Аь, нъ, Оь, Уь. Һ хәрефе бетенләй язылмый башлый язуда. Барлыгы 36 хәреф хасил итә. Ногайларның Кирилл имләсе хәзердә киң кулланыла матбугатьта һәм әдәбиятта.

Нугай теле әлифбасы
Кирилл имләсендәге Гәрәп имләсендәге Татар теленә туры килгән хәреф Үзбәк теленә туры килгән хәреф Каракалпак теленә туры килгән хәреф
1 А а А A, O
2 Аь аь Ә A
3 Б б Б B
4 В в В V
5 Г г Г G, G'
6 Д д Д D
7 Е е Е E
8 Ж ж, Дж дж Ж, Җ J
9 З з З Z
10 И и И I
11 Й й Й Y
12 К к К K
13 Л л Л L
14 М м М M
15 Н н Н N
16 Нъ нъ Ң ng
17 О о О O
18 Оь оь Ө O'
19 П п П P
20 Р р Р R
21 С с С S
22 Т т Т T
23 У у У U
24 Уь уь Ү U'
25 Ф ф Ф F
26 Х х Х X
27 Ц ц Ц Ts
28 Ч ч Ч Ch
29 Ш ш Ш Sh
30 Щ щ Щ
31 ъ ъ '
32 Ы ы Ы
33 Ь ь ь
34 Э э Э
35 Ю ю Ю
36 Я я Я
37 язылмый Һ H

Нугай әлифбасы

ДиалектларыҮзгәртү

Нугай сөйләш теле өч диалектка бүленә яшәү җире буенча: үзнугай (Ставрополь нугай), каранугай (Дагьстан нугайлары), акнугай (карачай нугайлары). Үз нугай теле яңа әдәби теле итептә кулланыла.

Алар бер-берсеннән кайбер фонетик үзенчәлекләр белән генә аерыла

Шулай ук карагызҮзгәртү

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Language
  2. 2,0 2,1 Ногайский Героический Эпос" Сикалиев А.И.-М. Черкесск, 1994