Казан халкы бүгенге көндә якынча:

Казан халкы

Халык саны динамикасы үзгәртү

Халык саны
15571800[4]181118401856185818631897[5]
700040 00053 90041 30056 30061 00063 100130 000
19071914191719201923[6]1926[5]19311939[5]
161 000194 200206 562146 495157 600179 000200 900406 000
1956[7]1959[8]1962196419661967[6]1970[9]1973
565 000646 806711 000742 000804 000821 000868 537919 000
19761979[10]198219861989[11]1992[6]19931995
959 000992 6751 023 0001 057 0001 094 3781 104 0001 100 3001 078 100
19961998200020012002[12]2003[6]2004[13]2005[14]
1 086 9001 087 3001 101 0001 099 4001 105 2891 105 3001 106 9001 112 673
2006[15]2007[16]2008[13]2009[17]2010[18]2011[19]2012[20]2013[21]
1 115 9931 120 2381 120 2381 130 7171 143 5351 145 4241 161 3081 176 187
2014[22]2015[2]
1 190 8501 205 651

Тарих үзгәртү

Хан чоры үзгәртү

Булгарларның төньяк-көнбатыш форпосты сыйфатында нигезләнгән буларак, Казан озак вакытлар буена Идел Болгары тормышында саллы роль уйнамаган, шуңа бәйле рәвештә шәһәр халкын төгәл бәяләргә мөмкин түгел. Казан халкы санының беренче бәяләре Казан ханлыгы дәверенә карый: XVI гасыр уртасында шәһәрдә ≈25 000 нән[23] алып 100 000 гә[24] кадәр кеше яшәгән, башлыча татарлар милләте буенча. Шәһәрнең 1552 елда алынуы тулысынча таркалу һәм депопуляция белән озатыла, Казан халкы күп мәртәбәләргә кими, шул ук вакытта шәһәрнең милли составы да кискен үзгәрә - ул башлыча русларга әверелә.

Империя чоры

1738 елгы генералитет исәпкә алу буенча Казанда 192 422 кеше[25] яшәгән, бу исә империянең башка бер шәһәренә караганда да күбрәк. Әмма, кайбер чыганакларда мондый раслаулар очраса да, Казанны шул вакыттагы Россиянең иң зур шәһәре дип атау дөрес түгел, чөнки генералитет (генераль) халык санын алуда шәһәр халкы 5 мең км² чамасы мәйданлы өяз белән исәпкә алынган, аңа шулай ук округ авылларыннан күп санлы крестьяннар да караган. Хәзерге заман терминнарында XVIII гасыр уртасында Казанда Россия империясендә иң тыгыз халык яшәгән метрополитен ареалы (шәһәр агломерациясе) булган дип бераз әйтергә мөмкин,

Совет чоры үзгәртү

Революция һәм аның артыннан барган Гражданнар сугышы белән сизелерлек демографик уңышсызлык бәйле - 3 ел эчендә халык чиреккә караганда күбрәк кими.[26]

Алга таба тарихның бөтен совет этабы дәвамында Казан шактый үсеш кичерә. Интенсив индустриализацияләүнең сугыш алды елларында кискен үсеш шәһәрнең елга аръягы һәм көнчыгыш өлешләрендә яңа сәнәгать мәйданчыклары булдыру һәм аларны төзү, яңа заводларда һәм фабрикаларда алга таба эшләү өчен эшче көчләрне команда-административ җәлеп итү белән бәйле була. Шәһәр халкы ике тапкырга арта.

Бөек Ватан сугышы елларында Казан илнең көнбатыш һәм төньяк-көнбатыш өлешләреннән граждан халкының күп саны белән бергә зур заводлар һәм бөтенсоюз фәнни оешмалар эвакуацияләнә. Шәһәрнең халкы ике тапкырга диярлек арта, ә сугыштан соң эвакуацияләнгән халыкның шактый өлеше Казанда күчә, нәтиҗәдә аның саны бер ярым тапкырга диярлек арта.

Алдагы унъеллыкта шәһәрнең җитди үсеше урбанизация хисабына дәвам итә. Шәһәргә миграциянең төп өлеше булган ТАССР авыл районнарында татарлар күпчелекне тәшкил иткәнлектән, башта рус һәм татар халкының өлеше паритет билгеләренә кадәр тигезләнә, ә совет чоры ахырына татар өлеше өстенлек итә һәм алга таба арта бара.

Миллионлы шәһәр 1979 елның 16 ноябрендә туа[27]. Хәтта кайбер казанлылар арасында яшәп килгән ышануга карамастан, бу хәл Юдино һәм Дәрвишләр бистәләрен тоташтыру исәбенә ясалма рәвештә ирешелмәгән, алар моңа кадәр 40 ел элек үк шәһәрнең өлешенә әйләнгән.

Заманча чор үзгәртү

1990 еллар башыннан бирле Россиянең барлык шәһәрләрендә диярлек, миллионерларны да кертеп, Казанда күзәтелгән депуляция Казанда сизелми диярлек һәм шәһәр үсешен дәвам итә. Халык саны буенча Россия шәһәрләре исемлегендә шәһәр 10 нчы урыннан 6 нчы урынга күтәрелә. Туучылар саны үлүчеләр саныннан 2009 елга кадәр (халыкның табигый артуы теркәлгән вакытта) кимрәк булса да, шәһәр халкының йомгаклау үсеше миграция агымына һәм шәһәр чикләренә яңа бистәләр кертүгә бәйле була. Шул ук вакытта кушылган территорияләрдәге халык саны 20 меңгә якын кеше булган (1998 елда 14 мең кеше, 2001 елда 2 мең кеше, 2008 елда 5 поселокта 4 мең кеше), ә шәһәр халкы үсеше 52 мең кеше тәшкил иткән. Шәһәр халкының санын 2003-2004 елларда  Казан мэры администрациясе Исхаков тарафыннан  шәһәр территориясен Васильево һәм округны кушу хисабына,  арттыру  (тагын 30 мең кешегә) планнарны район хакимиятләренең  һәм республика җитәкчелеге тарафыннан хупланмый.

2007 елдан бирле гамәлдә булган шәһәр үсеше генераль планы нигезендә, шәһәргә яңа территорияләр кушу һәм аларны үзләштерү һәм элек кушылган җирләрне үзләштерү исәбенә күпкатлы торак төзелешенең һәм шәхси коттедж төзелешенең яңа кварталларын төзү юлы белән шәһәр халкы санын 2010 елда 1 млн. 123 меңгә кадәр, 2020 елда 1 млн. 180 мең һәм 2050 елда 1 млн. 500 меңгә кадәр арттыру планлаштырыла. 2010 елда планлы күрсәткечләр арта - шәһәр халкы 1 млн. 139 мең тәшкил итә.

Моннан тыш, Казанның көнбатыш юнәлешендә (Залесный — ОреховкаВасильево) өлешчә планлаштырылган үсеше  (Залесный-Ореховка-Васильево), 2012 елдан башлап социаль ипотека программасы буенча башланган 100 меңлек «Салават күпере» күп катлы шәһәр-спутнигы төзелеше һәм республика хакимияте фаразлаган Залесный бистәсеннән соң, алга таба Васильево белән Яшел Үзәннең башка шәһәр-спутнигы арасында 157 мең кешегә исәпләнгән «Яшел Үзән» юлдаш шәһәр-спутнигы[28] булдыру да күздә тотыла. киләчәктә Казанга Ореховка, Васильево агломерациясеннән генә түгел, ә 100 меңлек Яшел Үзән шәһәр-иярченнәрен дә тоташтыру мөмкин.

Туучылар һәм үлүчеләр саны үзгәртү

 
2010-2018 елларда Казанда туу һәм үлүләр саны.
Казанда туучылар һәм үлүчеләр саны еллар буенча [29]
Ел Туым Үлем
2010 14 983 15 020
2011 16 397 13 677
2012 17 985 13 406
2013 18 226 13 407
2014 18 804 13 494
2015 20 358 13 324
2016 21 351 13 075
2017 18 775 12 655
2018 17 566 12 737

Миграцион үсеш үзгәртү

Миграцион үсеш [30]
Ел Төбәкара Төбәкара Халыкара Гомуми
2014 5156 3635 700 9491
2015 1492 2134 654 4280
2016 2418 3109 1110 6637
2017 1683 1799 2020 5502
2018 1219 1952 469 3640

Казан барлык типларның: төбәк эчендәге, төбәкара һәм халыкара миграция үсеше белән характерлана. 2018 елда халык агымы күзәтелгән иң массакүләм регионнар (Татарстаннан кала): Башкортостан, Марий Эл, Ульяновск өлкәсе, Киров өлкәсе һәм Чуашстан булган[31].

Милли состав үзгәртү

 
Казан халкы районнар буенча, 2010 елда исәпкә алу буенча процентларда, I өлеш
 
Казан халкы районнар буенча, 2010 елда исәпкә алу буенча процентларда, II өлеш

Казан Россиянең иң күп милләтле территорияләреннән берсе: 115 дән артык милләт вәкилләре шәһәр территориясендә яши. Казанда ике зур милләт булып руслар (48,6 % яки 554,5 мең кеше) һәм татарлар (47,6 (яки 542,2 мең кеше) тора. Шәһәрдә шулай ук чуашлар (0,8% яки 9,0 мең кеше), украиннар (0,4% яки 4,8 мең кеше), марилар (0,3% яки 3,7 мең кеше), башкортлар (0,2 % яки 1,8 мең кеше), удмуртлар (0,1 яки1,4 мең кеше) һәм башкалар тәкъдим ителгән[32].

Казанда рус халкының өлеше кимү һәм татар халкының өлеше арту күзәтелә.

1989 елгы халык санын алу буенча: руслар - 54,7%, татарлар - 40,5%, чуашлар - 1,1%, украиннар - 1,0%[33].

1920 елгы халык санын алу буенча: руслар - 73,95%, татарлар - 19,43%, яһүдләр - 3,47%, чуашлар - 0,4%[34]

1897 елгы халык санын алу буенча: руслар - 81,7%, татарлар - 15,8%[35].

Шулай ук карагыз үзгәртү

Искәрмәләр үзгәртү

  1. Предварительные итоги ВПН-2010 Росстат(үле сылтама) (1.07.2010)
  2. 2,0 2,1 Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2015 года. әлеге чыганактан 2015-04-17 архивланды. 2015-04-17 тикшерелгән.
  3. Экспертная оценке Правительства и Администрации Президента РФ (недоступная ссылка).Дата обращения: 21 января 2011.Архивировано 1 января 2011года.
  4. Казань в прошлом
  5. 5,0 5,1 5,2 Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. әлеге чыганактан 2013-08-17 архивланды. 2013-08-17 тикшерелгән.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Народная энциклопедия «Мой город». Казань. әлеге чыганактан 2013-10-23 архивланды. 2013-10-23 тикшерелгән.
  7. Народное хозяйство СССР в 1956 г. (Статистический сборник). Государственное статистическое издательство. Москва. 1956. әлеге чыганактан 2013-10-26 архивланды. 2013-10-26 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелгән.
  9. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, ее территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.. Демоскоп Weekly. әлеге чыганактан 2013-04-28 архивланды. 2013-09-25 тикшерелгән.
  11. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. әлеге чыганактан 2011-08-22 архивланды.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. әлеге чыганактан 2012-02-03 архивланды.
  13. 13,0 13,1 База данных "регионы Приволжского округа". Численность постоянного населения
  14. Административно-территориальное деление (АТД) за 2005 год. әлеге чыганактан 2015-03-29 архивланды. 2015-03-29 тикшерелгән.
  15. Административно-территориальное деление (АТД) за 2006 год. әлеге чыганактан 2015-03-29 архивланды. 2015-03-29 тикшерелгән.
  16. Административно-территориальное деление (АТД) за 2007 год. әлеге чыганактан 2015-03-29 архивланды. 2015-03-29 тикшерелгән.
  17. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. әлеге чыганактан 2014-01-02 архивланды. 2014-01-02 тикшерелгән.
  18. Численность и размещение населения республики Татарстан. Итоги всероссийской переписи населения 2010 года
  19. Оценка численности постоянного населения Республики Татарстан на 1 января 2011 года. әлеге чыганактан 2015-04-04 архивланды. 2015-04-04 тикшерелгән.
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. әлеге чыганактан 2014-05-31 архивланды. 2014-05-31 тикшерелгән.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). әлеге чыганактан 2013-11-16 архивланды. 2013-11-16 тикшерелгән.
  22. Численность населения муниципальных образований Республики Татарстан на начало 2014 года. Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан. Казань, 2014. әлеге чыганактан 2014-04-12 архивланды. 2014-04-12 тикшерелгән.
  23. Султанов Р.И. Историческая география Казани (город и его предместья в XVI-XVII веках). — Казань: Магариф, 2004. — С. 89.
  24. Казанские походы Ивана IV Грозного
  25. С. М. Соловьев. История России с древнейших времен. Том 20. Приложения (недоступная ссылка). Дата обращения: 21 июля 2010. Архивировано 15 февраля 2009 года.
  26. Население Казани в 1863-1923 годах
  27. [Миллионный житель Казани: «О своем статусе я узнал случайно» https://www.tatar-inform.ru/news/society/16-11-2016/millionnyy-zhitel-kazani-o-svoem-statuse-ya-uznal-sluchayno-5078420]
  28. Город-спутник Зеленый Дол ждет инвесторов. әлеге чыганактан 2012-07-09 архивланды. 2011-01-21 тикшерелгән.
  29. БД ПМО Республики Татарстан, archived from the original on 2022-01-18, retrieved 2022-01-18 
  30. БД ПМО Республики Татарстан, archived from the original on 2022-01-18, retrieved 2022-01-18 
  31. Миграционный прирост Казани
  32. Национальный состав населения Республики Татарстан. Территориальный орган федеральной службы государственной статистики по Республике Татарстан (2010).Дата обращения: 21 ноября 2012. Архивировано 21 ноября 2012 года.
  33. Валерий Тишков. Республика Татарстан
  34. Новости Татарстана и новости Казани. Как изменился национальный состав Татарстана за 95 лет
  35. Казань и казанцы