Lämbda-CDM modele

(Лямбда-CDM моделе битеннән юнәлтелде)

Lämbda-CDM modele yäki ΛCDM (qısqartma ingl. Lambda-Cold Dark Matter) - Ğälämneñ zamança kosmologik modele, anıñ buyınça yassı-fäzalı Ğäläm barion matdäse, qara energiä (ul Eynşteyn tigezlämäsendä Kosmologik daimi Λ belän taswirlana) häm salqın qara matdä (ingl. Cold Dark Matter) belän tutırılğan.

Ğälämneñ tözeleşe
Космология
Ilc 9yr moll4096.png
Өйрәнелә торган объектлар һәм җәрәяннәр
Галәм тарихы
Күзәтелә торган җәрәяннәр
Космологик модельләр

Bu model buyınça Ğälämneñ yäşe 13,75 ± 0,11 mlrd. yılğa tigez.

Şuşı modeldä Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäse kosmologik masştabta döres bulıp sanala.

Bu model 1990 yıllarda buldırıla häm Ğälämneñ yassı buluın häm başlanğıç yarsular spektrın Ğälämneñ inflätsiäse yärdämendä añlata.

TaswirҮзгәртү

Bügenge köngä raslanğan kosmologik mäsläk buyınça zur masştabta Ğäläm izotrop (barlıq yünäleşlärgä bertigez) häm beriş bula.

Lämbda-CDM modele - barion matdäse, qara matdä häm qara energiäne isäpkä aluçı Fridman modele, Ğälämneñ zamança kiñäyü modele.

Matematik apparat Fridman Ğäläme metrikasında nigezlänä: interval:

 ,

biredä k:

  • k=0 öç ülçämle yassılıq öçen
  • k=1 öç ülçämle sfera öçen
  • k=-1 öç ülçämle hipersfera öçen

x — öç ülçämle radius-vektor:  .

  • Energiä tigezlämäse:
 
  • Xäräkät tigezlämäse:
 
  • Özleksezlek tigezlämäse:
 

biredä Λ — Kosmologik daimi, ρ — Ğälämneñ urtaça tığızlığı, P — basım, с — yaqtılıq tizlege.

 ,

biredä

  - matdäneñ tığızlığı / çik tığızlığı
  - qara energiäneñ tığızlığı / çik tığızlığı
  - çik tığızlığı
  - fäzanıñ käkrelege öçen cawaplı äğza
  - çik tığızlığı

TarixҮзгәртү

1965 yılda relikt nurlanışnı tabu Zur Şartlaw häm Ğälämneñ inflätsiäse töp farazların rasladı. Şul waqıttan Ğäläm kiñäyä, ä anıñ irtä xaläte tığız häm qaynar bulğanı dip sanala.

SıltamalarҮзгәртү