Möhämmäd Ğayaz İsxaqıy

Bu mäqäläneñ kirill älifbasındağı igezäge bar.
Калып:Tɵpçek

Mɵxəmmət ƣayaz İsxaqî atlı ir-bala bu dɵnyaƣa 1878 yılnıꞑ 23 fevral kɵne ƣiləcəddin atlı ber mulla ƣəiləsendə kilə.

1938. yıldan alıp, 1954. yılƣa çaqlı bulƣan unaltı yıllıq çornı qaplaƣan waqıt eçendə ƣayaz İsxaqıynı tanıp, anı ruxıy həm ictimaƣıy yaqtan aꞑlaw ɵçen citərlek zaman dip ışanam. Bu ışanıçqa tayanıp, şunı tɵƣəyen rəweştə əytep uzmaqçı bulam: ƣayaz İsxaqıy - hər nərsədən elek Tatar xalqınıꞑ bɵyek yazuçısı həm sələtle dramaturgı bula. Bu yuƣarı ike sıyfatqa iə ber keşe / humanizm belən suƣarılƣan təqdirdə genə məƣnəvi icat barlıqqa kiterə ala. Humanizm-tolerans belən həm kileşüçənlek belən cihazlanƣan oçraqta ƣına keşelek dɵnyasına şəhəsərlər tudıra ala. ƣayaz İsxaqıy səyəsət səxnəsenə çıqqannan soꞑ, anı tar-şovinist millətçe həm çit millətkə doşman dip atawçılar buldı. Bu isə çınbarlıqnı tupas rəweştə bozu bulıp tora.

Altın Urda dəwləteneꞑ cəƣrəfiə wəzƣiəte, ber-berenə qapma-qarşı bulƣan dini, milli, ictimaƣıy, səyəsi həm iqtisadi tɵşençelərne oçraşu noqtası bulu səbəple, Tatar xalqının tarixı hiç tə şoma həm tigez barmadı. Meꞑ biş yɵz yıllıq tarixıbız buyınça İdel yılƣasında bik zig-zaglı aƣışlar buldı, bik qurqınıçlı dulqınnarƣa səxnə buldı. Bu kiꞑ / Bolƣar dəwləte, Altın Urda, Qazan xanlıƣı cəƣrəfiəsendə ike milli tɵrkem, tɵp tɵşençelek küzgə çaƣıldı:

Tɵrki tamırdan Tatarlar - ber meꞑ biş yɵz yıldan birle; Slaván ıruƣınnan Urıslar - ber meꞑ yɵz yıldan birle ƣɵmer sɵrdelər. Kürengənçə, Tatarlar / Urıslardan dürt yɵz yıl elegrək İdel-Ural buyların yawlap yəşəp kildelər. Bu süzlərdən son tɵp temabızƣa qaytıyq əle. Min monda tarix dərese birergə teləmim. Tik, ƣayaz İsxaqıynıꞑ tuƣan yılı 1878gə, yɵz də yegerme biş yıl elekke çorƣa qaytabız. Ul çorda, Urıs imperiəse çit illərne yawlap kiꞑəyep bara ide. Patşa Aleksander II 1882 yılda azatlıq taləp itüçe terrorçılar tarafınnan üterelə. Anıꞑ urınına təxetkə utırƣan Aleksander III, çın məƣnədə ike yɵzle səyəsət alıp bara. Tışqı dɵnyada Fransiə, Angliə həm Almaniə arasında kɵçlər tigezlegen urnaştıru yulı belən, tınıçlıq kiterüçe patşa isemen qazanu uꞑışına ireşə.

Şul uq tınıçlıq fəreştəse Aleksandr III il eçendə ƣomum xalıqnıꞑ 35 protsentın təşkil itüçe mɵselmannar, katoliklar, protestantlar həm buddistlar barısı da bergələp Ortodoks dinendə bulırƣa, Urıs telendə genə sɵyləşergə tieşlər həm ber patşaƣa ƣına qol bulırƣa məcbürlər digən Fərman (əmer) çıƣara. əlbəttə, bu qırƣıy qanunƣa qarşı baş kütərülər qabınıp kitə. ənə şul dəwlət terrorı xɵkem sɵrgən mɵxittə ƣayaz aƣa, mulla həm uqıtuçı atası ƣiləcetdinnən din dəresləren ala başlıy. Tuƣız yıl buyına şul cəhənnəm şartlarında balalıq çaƣın uzdırƣan ƣayaz İsxaqıy, Qazanƣa kilep, urıslaştıru maqsatı belən açılƣan «uçitelskaya şkola» yəƣni uqıtuçılar məktəbenə kerə. Allaha şɵker, 1894 yılda Aleksandr III tege dɵnyaƣa küçep kitə həm Ortodox-Urıs bulmaƣan barça xalıq wəkilləre cəhənnəmnən qotılıp qalalar.

Şuşındıy qırƣıy qanunnar xɵkem sɵrgən ber mɵxittə ƣayaz aƣanın humanist bulıp qaluında İslam dinenen yuƣarı əxləqi qaƣidələre belən/ yazuçılıq talantı, sələte mɵhim rɵl uynaƣan.

ƣayaz İsxaqıy 1896da uqıtuçılar məktəben təmamlıy həm 1900 yılda berençe əsəren yaza həm 1903tə səyəsətkə kerə. 1906-da Çistay tɵrməse belən tanışa. Barlıq bu tiskəre bəxetsezlek küreneşlərenə qaramastan ƣayaz İsxaqıy icadi eşlərennən həm jurnalistik belən tɵrmə xəyətennən ayırılmıy. Anıꞑ əsərlərendə nadanlıqqa, yarlılıqqa, fanatizmƣa, ikeyɵzlelekkə qarşı kɵrəş ruxı anqıp tora. Nigezdə patşa çorında da, Sovet dəwerendə də Urıs dəwlət xalıqları Urıslar belən berrəttən awırlıqqa, qıyınlıqqa duçar bulƣannar.

ƣayaz İsxaqıynıꞑ wafat buluına tizdən 50 yıl tula. Qollıqtaƣı ilenen azatlıqqa ireşüe barı tik 6 yıl ƣına dəwam itte. 1988 belən 1994 yıllar aralıƣındaƣı altın dəwer / bik qısqa buldı.

1994 belən 2000 yıllar aralıƣındaƣı bəxetsez çor, 2001 yılda taƣın da naçarlaştı. Monda tarix qabatlanuın iskə alu urınlı bulır. Putin 2002-də xakimiətne üz qulına ala. 1882 belən 2002 yıl - oxşaşlı yıllar. 2002 həm 2014 yıllar belən 1882 həm 1894. Qalƣan 12 yılƣa sez üzegez bəyə biregez. right|180px|thumb|ƣayaz İsxaqıynıꞑ qəbere.
Edirnekapı ziratı. Yaꞑartılmaƣan xəle.
right|180px|thumb|ƣayaz İsxaqıynıꞑ qəbere.
Edirnekapı ziratı. Yaꞑartılƣan xəle.

Tarix qabatlanudan ƣibərət. 2014 yılda Awraziə Berlegenə kergən:

Bu ideal tormışqa aşaçaq.

ƣayaz İsxaqıy isə 1954 yılınıꞑ 22 iyüldə Ankara şəhərendə wafat bula həm üz wasıyəte buyınça İstanbuldaƣı Edirnekapı ziratında Yosıf Aqçuraƣa yaqınraq cirdə kümelə.

XəterҮзгәртү

2005 yılda Qazannıꞑ Waxitov rayonındaƣı uramƣa ƣayaz İsxaqıy uramı iseme birelgən.

Məqələne Bɵtendɵnya Tatar ligısınıꞑ maqtawlı rəise, yazuçı həm jurnalist Ali Akış əzerləgən.