Этсыманнар

Этләр (лат. Canidae) — имезүчеләр классындагы ерткычлар отрядына караган җәнлекләр. Бүре, төлке, янут эте, йорт эте кебек җәнлекләрне берләштерә.

Этсыманнар
Coyote portrait.jpg
Халыкара фәнни исем Canidae G.Fisch.Waldh., 1817[1][2][…]
Таксономик ранг гаилә[1][2][…]
Югарырак таксон Этсыманнар[d][1][2][3]
Хәрәкәт итү ысулы дүрт аякта йөрү[d]
Башлану вакыты 39750 тысячелетие до н. э.
Familia Canidae.jpg
Яшәү тирәлеге коры җир
Commons-logo.svg Canidae Викиҗыентыкта

Этсыманнарны өч гаиләгә төркемлиләр: этләр (Simocyoninae), бүреләр (Caninae) һәм Зур колаклы төлкеләр (Otocyoninae).

Барча 14 ыру һәм 35 тирәсе төр исәпләнә. Русиядә этсыманнардан 4 ыругка кергән 8 төр тереклек итә: янутсыман эт, бүре, Азия шакалы, ак төлке, төлке, карсак.

Этләр Антарктидадан башка барлык материкларда да тереклек итәләр. Кайбер төрләренә тиресе өчен аучылык итәләр. Җәнлекчелек фермаларында махсус асрала һәм токымчылык эшләре алып барылган төрләр дә бар.

Тышкы төзелешеҮзгәртү

Гәүдәләре зифа, уртача яки нык сузылган. Башлары озынча. Колаклары туры, очлы, ак төлкенеке — йомры. Озынлыклары 18-22 (фенек) һәм 50 см озынлыктан (төлке) алып 160 см га кадәр. Авырлыгы 60 кг кадәр.

Күрү, ишетү һәм ис сизү сәләтләре яхшы үскән.

Тешләре яхшы үскән. Ерткыч тешләре башка тешләреннән эрерәк, казык тешләре озын, үткен.

Аяк бармакларына басып йөриләр. Алгы очлыкларына бармаклары — 5, арткылары 4 бармаклы. Тырнаклары үтмәс, эчкә батмаган.

Йон капламы кабарынкы, йоннары бик куе, озын. Төсләре төрле, ак, көрәнсу соры, җирәнсу көрән. Ачык җирән тоннар өстенлек итә. Койрыклары озын, йомшак.

Тир бизләре начар үскән. Арт юлы тирәсендә еш кына исле бизләр була, бүлендекләр җәнлекләргә хас ис — «эт исен» көчәйтәләр.

Гадәттә утрак тормыш алып баралар. Кечкенә тукталыш ясыйлар. Ел дәвамында активлар, бер янут эт кенә кышкы йокыга тала.

ҮрчүләреҮзгәртү

Күпчелек этләр — моногам. Җ

Буазлык чоры 50-65 көн дәвам итә. Елына 1 тапкыр 2-7 (кайчакта 17— 22‑гә чаклы) бала тудыра. 8-16 ел чамасы яши.

Яшәү рәвешләреҮзгәртү

Ел әйләнәсенә, гадәттә тәүлекнең һәркайсы вакытында актив (янут‑эт кыш көне йокыга тала).

Тояклылар, кимерүчеләр, куяннар, кошлар һәм аларның йомыркалары, балыклар, бөҗәкләр, үләксә, өлешчә үсемлек азыгы белән тукланалар.

Урманнарда, далаларда, елга үзәннәрендә тереклек итәләр. Күбесенчә ялгыз йөриләр. Кайберләре өерләре белән яши. Оя эшлиләр. Кайберләре ояларда яши.

ТаралуыҮзгәртү

Антарктидадан башка бөтен материкларда да киң таралганнар.

Спорт сунар объектлары, төлке — җәнлекчелек һәм аучылык объекты.

Тычкансыман кимерүчеләрне юк итә.

Шулай ук карагызҮзгәртү

ЧыганакларҮзгәртү

  1. 1,0 1,1 1,2 Integrated Taxonomic Information System — 2006.
  2. 2,0 2,1 2,2 Wilson D. E., Reeder D. M. Class Mammalia Linnaeus, 1758 // Animal Biodiversity: An Outline of Higher-level Classification and Survey of Taxonomic Richness / мөхәррир Z. Zhang — 2011.
  3. 3,0 3,1 3,2 Mammal Species of the World — 2005.