Софья Ковалевская

Русия математигы һәм механигы. Россия империясендә һәм Төньяк Европада беренче хатын-кыз-профессор

Софья Василий кызы Ковалевская (рус. Софья Васильевна Ковалевская) (тумыштан Корвин-Круковская, 1858 елга кадәр-Круковская; 3 15 гыйнвар 1850, Мәскәү — 29 гыйнвар 10 февраль, 1891, Стокгольм) - Русия математигы һәм механигы. Россия империясендә һәм Төньяк Европада беренче хатын-кыз-профессор һәм дөньяда беренче хатын — кыз-университет математика укытучысы. «Нигилистка» повесте (1884) һәм «балачак хатирәләре» китабы авторы (1889).

Софья Ковалевская
Sofja Wassiljewna Kowalewskaja 1.jpg
Туган телдә исем Софья Василий кызы Ковалевская
Туган 15 гыйнвар 1850(1850-01-15)
Мәскәү
Үлгән 10 февраль 1892(1892-02-10) (42 яшь)
Стокгольм
Үлем сәбәбе пенивмания[1]
Күмү урыны Норра бегравнингсплатсен[d][2][3][…]
Яшәгән урын Мәскәү
Ватандашлыгы Россия империясе
Flag of Sweden.svg Шевитсә
Әлма-матер Гөттинген үнивирситите[d], Эстүгүлем үнивирситите[d], Һайделберг үнивирситите[d][5] һәм Берлин үнивирситите
Һөнәре математик, механик.
Эш бирүче Эстүгүлем үнивирситите[d][5]
Җефет Владимир Онуфриевич Ковалевский[d][6][7][…]
Балалар Софья Ковалевская
Ата-ана
  • Василий Васильевич Корвин-Круковский (әти)
  • Елизавета Федоровна Шуберт (әни)
Кардәшләр Анна Васильевна Корвин-Круковская[d][8]
Гыйльми дәрәҗә: фәлсәфә докторы[d]
Могила Софьи Васильевны Ковалевской на Северном кладбище в Стокгольме.jpg
Ковалевская Софья Васильевна подпись.svg

Commons-logo.svg Софья Ковалевская Викиҗыентыкта

БалачакҮзгәртү

Софья Ковалевская (Корвин-Круковская) Мәскәүдә туган. Аның әтисе, генерал-лейтенант Василий Васильевич Корвин-Круковский катнаш Беларус-Поляк чыгышы булу.

Аның әнисе, Елизавета Федоровна Шуберт (Шуберт), Санкт-Петербургы алманнары гаиләсеннән булган. Аның әнисе линиясе буенча бабасы астроном һәм географ Фридрих Теодор Шуберт (1758-1825) була.

Ковалевскийның әти-әнисе аңа яхшы белем биргән. Төрле вакытта аның гувернанткалары инглиз, француз һәм немец телләрен йөртүчеләр булганнар. Софья Ковалевскаяның балачактада аның укыту белән Белорус дворянин Иосиф Игнат улы Малевич шөгыльләнде.

1866-1867 елларда ул зур кышын өлеш үз гаиләсе белән Санкт-Петербургта үткәрә, анда аңа шәхси репетитор Страннолюбский, танылган тарафдары югары белем хатын-кызлар өчен, тәкъдим ителде . Ул Софьяга математика укыткан.

Белеме, фәнни эшчәнлек башлауҮзгәртү

 
С. В. Ковалевская 1880 елда

Россиянең югары уку йортларына хатын-кызлар керү тыела иде. Шуңа күрә Ковалевская укытуны чит илдә генә дәвам итә ала, әмма бирергә чит ил паспорты ата-аналар яки ире рөхсәтеннән гына була. Әтисе рөхсәт бирергә җыенмыды, чөнки ул кызынын алга таба укыту теләмәдә. Шуңа Күрә Софья яшь галимнәр В.О.Ковалевский белән ялган никах оештырган.

1869 елда Ковалевская Гейдельберг университетында укый, ә 1870-1874 елларда Берлин университетында, К.Т. Вейершттрасснаң укый. Университет кагыйдәләре буенча хатын-кызлар лекцияләр тыңлый алмады. Әмма Софьяның математик сәләтләрен ачу белән кызыксынган Вейерштрасс аның дәресләренә җитәкчелек итә.

Ул революцион көрәштәң һәм утопик социализм идеяләренәң илһамлы булган, шуңа күрә 1871 елның апрелендә ире В. О. Ковалевский белән бергә Парижга киләләр, яраланган коммунарларга ярдәм итәргә. Соңрак Париж Коммунасы эшлеклесе В.Жакларны (сеңлесенең Анна ире) төрмәдән азат итүдә катнаша.[9] 1874 елда Геттинг университетында «Zur Theorie der partiellen Differentialgleichungen» диссертациясен яклый һәм фәлсәфә докторы дәрәҗәсен ала. Ире белән мөнәсәбәтләр планлаштырылганга караганда якынрак була башлады. 1874 елда алар бергә яши башлый, ә дүрт елдан соң аларның кызлары туа.

ШвециядәҮзгәртү

 
Софья Ковалевская үзенең кызы Софья Ковалевская белән. 1886 ел.

Ирене үз-үзен үтергәннән соң (1883) (ул коммерция эшләрендә буталды), Ковалевская Берлинга килде һәм Вейерштрасс өендә тукталды. Үзенең бөтен абруен һәм элемтәсен файдаланып, зур тырышлык бәрабәренә Вейерштрасс аның өчен Стокгольм университетында (1884) урын ала алган. Соня Ковалевски (Sonya Kovalevsky) исеме астында ул математика кафедрасы профессоры булды.

Тиздән Ковалевская швед телен үзләштерә һәм бу телдә үзенең математик эшләрен һәм әдәби әсәрләрен бастырып чыгара бышлый.

1888 елда Ковалевская хәрәкәтсез нокта тирәсендә каты гәүдәне әйләндерү турындагы мәсьәләне рөхсәт итүнең өченче классик очрагын ачкан өчен Париж фәннәр академиясе Борден премиясе лауреаты булды. Шул ук темага икенче эш 1889 елда Швеция фәннәр академиясе премиясе белән билгеләп үтелде, һәм Ковалевская Россия Фәннәр академиясенең физика-математика бүлегендә әгъза-корреспондент итеп сайланды. 1891 елда үпкә ялкынсынуы белән авырый. 1891 елның 29 гыйнварында Стокгольмда вафат була. Стокгольмда Төньяк зиратта җирләнгән.

ИҗатҮзгәртү

  • Ковалевская хәрәкәтсез нокта тирәсендә каты гәүдәне әйләндерү турындагы мәсьәләне рөхсәт итүнең өченче классик очрагын ачкан.
  • Шәхси җитештерү белән дифференциаль тигезләмәләр системалары өчен Кошиның бурычын аналитик (голоморф) чишелешенең булуын исбатлады, Лапласның Сатурн боҗрасын тигезләү турындагы бурычын тикшерде, икенче якынаюны алды.

Сәнгатьлы әсәрләре.Үзгәртү

Русча "Нигилистка" романын язган.

Шведларча Поляк күтәрелеш (1863) турында истәлекләр һәм «Вера Воронцова» романы язылган.

ИстәлекҮзгәртү

  • Аның хөрмәтенә 1985 елда үсеп килүче илләрдә хатын-кызларга ярдәм итү максаты белән нигезләнгән Ковалевская фонды]аталган.

СылтамаларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. Hedvig Eleonora kyrkoarkiv, Död- och begravningsböcker, SE/SSA/0006/F I/14 (1890-1893), bildid: 00012484_00072
  2. 2,0 2,1 Norra begravningsplatsen: Kändisar
  3. 3,0 3,1 Björnberg K. Kovalevsky, Sonja (eg. Sofia Kovalevskaja) (1850-91) rysk matematiker — Andra upplagan — Stockholm: Bäckströms förlag, 1998. — ISBN 978-91-88016-69-0
  4. 4,0 4,1 Kowalevski, SOPHIESvenskaGravar.
  5. 5,0 5,1 5,2 Ковалевская, Софья Васильевна // Русский биографический словарьСПб: 1903.
  6. Б. П. Ковалевский, Владимир Онуфриевич // Энциклопедический словарьСПб: Брокгауз — Ефрон, 1895.
  7. Ковалевская, Софья Васильевна // Энциклопедический словарьСПб: Брокгауз — Ефрон, 1895.
  8. Жаклар, Анна Васильевна // Энциклопедический словарьСПб: Брокгауз — Ефрон, 1894.
  9. Штрайх С. Я. С. Ковалевская. 1935