Березники


Березники (рус. Березники) — Русия шәһәре, Пирем краеның халык саны буенча икенче шәһәр.

Березники
Berezniki City Administration.jpg
Coat of Arms of Berezniki (Perm krai) (1981).png
Халык саны 145 115 (2017) Edit this on Wikidata
Нигезләнгән 1932 Edit this on Wikidata
Сәгать поясы UTC+05:00
География
АТБ Пермь крае
Ил Русия
Мәйдан 66 квадрат километр
ДДӨБ 130 метр Edit this on Wikidata
Координатлар 59°25'0"N, 56°47'0"E
Почта индексы 618400, 618418, 618416, 618404 Edit this on Wikidata
Телефон коды 3424 Edit this on Wikidata

Халык саны — 156 512 кеше (2010).[1]

ГеографияҮзгәртү

Шәһәр Урал таулары алдында, Пиремдән 278 километр төньяктарак урнашкан. Свердловск тимер юлының Березники станциясе.

КлиматҮзгәртү

  • Уртача еллык температура — 0,9 °C
  • Уртача еллык җил тизлеге — 3,2 м/с
  • Уртача еллык һава дымлылыгы — 74,2%
Березники климаты
Күрсәткеч Гый Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Ел
Уртача температура, °C −20 −20 −6,7 0,4 8,9 17 23 18 8,0 0,8 −8,9 −13,2 0,9

ТарихҮзгәртү

Хәзерге шәһәр террриториясендә 16 гасырдан тоз кайнату кәсепләре бар булганнар. 1873 елда сәнәгатьче И.И. Любимов тарафыннан биредә Березники тоз кайнату заводы төзелгән; 1883 елда сода заводы төзелгән.

1929 елда биредә химия комбинаты төзелеше башлана; калий тозлары чыганклаын үзләштерүе дә башлана. Төзелеш вакытында барлыкка килгән аерым-аерым торган бистәләрне бер шәһәргә берләштерү тәкъдим ителә. 1932 елда Усолье-Соликамское шәһәре (11.7 мең кеше, 1931) һәм Веретия, Дедюхино, Ленва, Усть-Зырянка, Чуртан штб-лары Березники шәһәренә берләштерелгәннәр.

1940 елда Березники составыннан Усолье шәһәре чыгарыла.

ХалыкҮзгәртү

1959[2] 1970[3] 1979[4] 1989[5] 2002[6] 2010[1]
106 119 145 580 185 395 201 213 173 077 156 512

Милли составҮзгәртү

Милләт 2002[7] 2010[8]
руслар 90,0% 92,6%
татарлар 3,8% 3,2%

ТатарларҮзгәртү

ТарихыҮзгәртү

Беренчел археологик чыганаклар татарларның борынгы бабаларының хәзерге Березники шәһәре тирәсендә 11 йөздән үк урнаша башлавын раслый. Алар тоз чыгарганнар һәм аны кайнатканнар, бакыр рудасы эреткәннәр, сату иткәннәр. Даими татар авыллары 1552 елдан соң гына барлыкка килә. 20 йөз башыннан 1927 елга кадәр татарлар химия сәнәгате төзелешен олаулар һәм ат караучылар белән тәэмин итеп торалар. 1927-41 елларда Березники шәһәрендә М. Ардуанов эшли. 1949-60 та Березники шәһәрендәге төзелешкә 40 меңләп татар килә. 1949-84 тә В.И. Ленин исемендәге мәдәният сарае каршында татар үзешчән сәнгать коллективы эшли.

Хәзерге торышыҮзгәртү

1991 дән мәчет эшли. 2000 дә Русия мөселман Үзәк Диния нәзарәтенең Пирем мөфтияте Березники мөхтәсибәте оештырыла. 1997 дә татар-башкорт мәдәни үзәге ачыла. Аның каршында татар һәм башкорт халыкларының телен, тарихын һәм мәдәниятен өйрәнү оештырылган; үзешчән сәнгать түгәрәге, бу халыкларның иҗат музее эшли. 1998 дән Сабантуй бәйрәме үткәрелә. Березники шәһәреннән Татарстан Җөмһүриятенә калийлы һәм азотлы ашламалар китерелә.[9]

ИкътисадҮзгәртү

Березники — Русиянең химия сәнәгате үзәкләреннән берсе.

"Уралкалий" АҖы (калий ашламалар, техник тоз), "Сода", "Азот" ҖБлары (аммиак, аммиаклы һәм натрийлы силитрә, комплекслы сыек ашламалар). "Ависма" (титан губкалары, металлик магние һ. б.), "Бератон" (буяу матдәләре, фотохимик һәм лак-буяу продукциясе) АҖлары. Электротехник, металл эшкәртү, төзелеш материалларны җитештерү, җиңел, азык-төлек сәнәгатьләре ширкәтләре.

Татар матбугатыҮзгәртү

1933—1935 елларда шәһәрдә татар телле «Qьzьl ximik» («Кызыл химик») гәҗите нәшер ителгән.

Танылган шәхесләрҮзгәртү

ГалереяҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү

  1. 1,0 1,1 http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls
  2. 1959 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  3. 1970 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  4. 1979 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  5. 1989 елның Бөтенсоюз җанисәбе. РСФСР, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  6. 2002 елгы Бөтенрусия җанисәбе. РФ, аның территориаль берәмлекләренең, шәһәр җирлекләренең һәм шәһәр районнарының җенес буенча халык саны
  7. 2002 ел сан алу базасы
  8. 2010 ел сан алу базасы
  9. Татар энциклопедиясе