Massivlı cisem yanında geodezik sızıqlarnıñ taypılışı - Fäza-waqıtnıñ käkrelege misalı

Fäza-waqıt[1][2] yäki fäza-waqıt kontinuumı - fäza tiñ xoquqlı waqıt ülçäneşe belän östälgän fizik model.

Fäza-waqıt - özleksez häm matematika qaraşı buyınça Lorents metrikasına buysınğan topologik törlelek (isäpläw fäzası).

Cir tiräsendäge Fäza-waqıtnıñ käkrelege

Lorents metrikası - Minkovskiy fäzasınıñ psevdoevklidik metrikası, Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä barlıqqa kilä.

Maxsus çağıştırmalılıq teoriäsendä qullanıla torğan Minkovskiy yassı fäzası buyınça:

Anıñ metrik tenzorı:

İnterval:

Klassik fizikada waqıtqa bäysez Evklid fäzası qullanıla, çönki anda waqıt küzätüçe xäräkätennän bäysez bula.

Kosmologiädä fäza-waqıt täğlimatı berdäm abstrakt Ğälämenä berläşterelä.

Fäza-waqıtta koordinatalar çeltäre 3+1 ülçäneştä cäyelä, barlıq waqiğalar bilgelängän 4 ülçäneş belän taswirlana.

Fäza-waqıtta yaqtılıq konusı töşençäse barlıqqa kilä, ul mömkim bulğan koordinatlar zurlıqların çikli.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäseҮзгәртү

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt berdäm dinamik tabiğätkä xas, fäza-waqıtnıñ barlıq fizik obyektlar belän tä'sir iteşüe näticäsendä gravitatsiä kilep çığa.

Ğomumi çağıştırmalılıq teoriäsendä fäza-waqıt yassı bulmıy inde, ä üz käkrelegen üzgärtä ala.

Köçle gravitatsion qırda fäza-waqıt Eynşteyn tigezlämäläre belän taswirlana, tigezlämädä sul yaqta - geometriä, uñ yaqta - matdä (energiä-impuls tenzorı). Şulay itep   — metrik tenzorı   - energiä-impuls tenzorına bäyle:

 
  — Riççi tenzorı (fäza-waqıtnıñ käkrelege tenzorınnan kilep çıqqan)

  )

 
 

  — kosmologik daimie,   - energiä-impuls tenzorı,  vakuumda yaqtılıq tizlege,  Nyuton gravitatsion daimie.

  - Eynşteyn tenzorı

  — Eynşteyn gravitatsion daimie.

İskärmälärҮзгәртү

  1. http://www.tatknigafund.ru/books/1832/read#page191 Татарча физик терминологиядә фәза һәм киңлек арасында принципиаль аермасы бар, киңлек - фәзаның тик бер генә координатасы була
  2. http://www.tatknigafund.ru/books/1832/read#page331

ÄdäbiätҮзгәртү