Һиггс кыры

Һиггс кырының потенциалы ("Мексика эшләпәсе"). Потенциалның минимумы нульсез энергиягә туры килә, шуңа күрә аның вакуумдагы уртача зурлыгы нуль булмый, димәк бөтен вакуумда нульсез Һиггс кыры таралган.

Һиггс кыры - вакуум симметриясен бозылуга күрә электрозәгыйфь тәэсир итешү симметриясен спонтан бозылуга китерүче скаляр кыр. Теориясен эшкәрткән Британия физигы Питер Һиггс хөрмәтенә аталган.

Һиггс кырының кванты - Һиггс бозоны булып тора. Һиггс кыры - зәгыйфь һәм электромагнит тәэсир итешүләрен берләштергән Стандарт модельнең нигезләрендә тора.

Һиггс кыры булганга күрә зәгыйфь тәэсир итешүне ташучы кисәкчекләрнең (W һәм Z бозоннары) инерт массасы бар, ә көчле һәм электромагнит тәэсир итешүләрен ташучы кисәкчекләрнең (глюон һәм фотон) инерт массасы юк.

Һиггс кырының вакуумда уртача микъдары 240 ГэВ.

Һиггс кыры булмаган очракта берүк буындагы кварклар (мәсәлән u һәм d кварклар) тиң булыр иде.

2012 елда Зур адрон коллайдерында Һиггс кырының кванты - Һиггс бозоны ачылган, аның массасы 125 ГэВ тәшкил итә, заманча физикада ул иң авыр табылган бозон.

Әлегә Һиггс кыры бердәнбер ачылган скаляр кыр. Электромагнит, зәгыйфь, көчле, гравитацион кырлары - вектор кырлар булып тора.

Һиггс кыры булганга күрә зәгыйфь тәэсир итешүдә катнашучы кисәкчекләр (протон, нейтрон, электрон һ.б.) инерт массага ия.

ӘдәбиятҮзгәртү

  • Богуш А. А. Введение в калибровочную полевую теорию электрослабых взаимодействий. — 2-e изд. — УРСС, 2003. — ISBN 5-354-00436-5
  • А. И. Вайнштейн, В. И. Захаров, М. А. Шифман. Хиггсовские частицы // УФН. — 1980. — Т. 131. — № 8.
  • Ансельм А. А., Уральцев Н. Г., Хозе В. А. «Хиггсовские частицы». УФН том 145, 185—223 (1985).
  • G.S. Guralnik, C.R. Hagen and T.W.B. Kibble (1968). "Broken Symmetries and the Goldstone Theorem". In R.L. Cool and R.E. Marshak. Advances in Physics, Vol. 2. Interscience Publishers. pp. 567–708. ISBN 978-0470170571.
  • P. Higgs (1964). "Broken Symmetries, Massless Particles and Gauge Fields". Physics Letters 12 (2): 132. Bibcode:1964PhL....12..132H. doi:10.1016/0031-9163(64)91136-9.
  • Y. Nambu and G. Jona-Lasinio (1961). "Dynamical Model of Elementary Particles Based on an Analogy with Superconductivity". Physical Review 122: 345–358. Bibcode:1961PhRv..122..345N. doi:10.1103/PhysRev.122.345.
  • P.W. Anderson (1963). "Plasmons, Gauge Invariance, and Mass". Physical Review 130: 439. Bibcode:1963PhRv..130..439A. doi:10.1103/PhysRev.130.439.
  • A. Klein and B.W. Lee (1964). "Does Spontaneous Breakdown of Symmetry Imply Zero-Mass Particles?". Physical Review Letters 12 (10): 266. Bibcode:1964PhRvL..12..266K. doi:10.1103/PhysRevLett.12.266.
  • W. Gilbert (1964). "Broken Symmetries and Massless Particles". Physical Review Letters 12 (25): 713. Bibcode:1964PhRvL..12..713G. doi:10.1103/PhysRevLett.12.713.