Топрак-Кала

Топрак-Кала, стена сурәтләре, тәңкәләр һәм архивлар табылган, хәзерге Үзбәкстанда, Каракалпакстанда, безнең эраның 2-нче/3-енче гасыр Харәзмнең борынгы сарай шәһәре һәм башкаласы.[1][2] Аның тарихы безнең эраның 1-енче гасырыннан 5-енче гасырына кадәр периодны колачлый.[1] Ул хәзерге көн Үзбәкстанның "Илле кальга оазисы"ның өлеше булып тора.

Топрак-Кала
Дәүләт Flag of Uzbekistan.svg Үзбәкстан
Commons-logo.svg Топрак-Кала Викиҗыентыкта

Топрак-Кала сарай шәһәреҮзгәртү

Топрак-Кала безнең эраның 1-енче яки 2-нче гасырында Харәзм хөкемдары Артав (Артабанос) тарафыннан төзелгән булган дип фараз ителә.[3] Топрак-Каланы нигезләү мөгаен 14 км көньяк-көнбатышта Акчахан-Каланы калдырудан соң булган.[4]

 
Артав (Артабанос), Харәзм хөкемдары һәм Топрак-Кала нигезләүчесе. Тупас итеп эшләнгән Юнан легендасы "ΙΥΙΥΕΩΙΕ ΜΕΛΥΙ ΕΙΛΥΙΛΥ". Хөкемдар бюстына Ника таҗ кия. Безнең эраның якынча 1-енче-2-нче гасыры.

Шәһәр хәрабәләре 1938 елда Сергей Толстов җитәкчелеге астында Харәзм экспедициясе тарафыннан өйрәнелгән булган.[1] Сарайның даталануы Кушан Империясе хөкемдарлары Вима Кадпһисес һәм Канишка тәңкәләре табылуы белән, һәм шулай ук Харәзм патшасы Артав (Артабанус) тәңкәләрен табу белән билгеләнгән булган.[5] Сарайда Зәрдөштлек Илаһларын чагылдыручы стена рәсемнәре табылган булган.[1] Топрак-кала һәм Харәзм иленең бөтенесе безнең эраның 2-нче гасыр вакытында Кушан Империясе контроле астында булганга охшаган.[6][7] Башкалар тәңкәләр шәһадәтен Кушан Харәзмне контрольдә тотмаган дип анализлаган.[8][9]Эллинистик киемнәргә киенгән югары рельефлары Кушан Империясенең йогынтысын чагылдыручы Гандһараның Грек-Буддачылык стиленнән килеп чыккан дип уйланган басып торучы берничә фигуралар Топрак-Каланың хәрабәләрендә табылган булган.[4] Бу мул сынчылык эше эллинистик традиция Грек-Бактрия патшалыгы вакытыннан бирле якындагы Бактрия сәнгать әһелләре тарафыннан башкарылган булганы мөмкин.[4] Сыннар хәзер Санкт-Петербургта Эрмитаж музеенда урнашкан.[4] Сергей Толстов борынгы шәһәрнең реконструкциясенең рәсемен ясаган.[10]

 
Топрак-Кала хәрабәләре

Якындагы Кызыл-Кала кальгасыҮзгәртү

Кызыл-Кала кечкенә кальгасы якында, көнбатышка 1 км да урнашкан һәм шулай ук безнең эраның 1-енче-4-енче гасырда, мөгаен Топрак-Кала урыны өчен көчәйтелгән яклау буларак төзелгән булган(41°55′48″ т. к. 60°47′03″ кч. о.HGЯO). Кызыл-Кала бер юлы безнең эраның 12-нче гасырында янә төзекләндерелгән булган. Ул шулай ук хәзерге янә төзекләндерү программасының предметы булган, максат булып кальганың кыяфәте иң элек ничек күренгәнен күрсәтү булган.

Бәйле урыннарҮзгәртү

Топрак-Кала көньяк-көнчыгышта 30 км да башка археологик урын "Илле кальга оазисы"ның башка төп компоненты Кой Крылган Калага ничектер бәйле.[1] Башка бәйле урын булып Аяз-Кала тора. Харәзм башкаласының урнашуы безнең эраның 305-енче елыннан соң Афригид династиясе вакытында Кьятка (хәзерге Беруний) алыштырылган булган, әмма Топрак-Кала шәһәре безнең эраның 6-нчы гасырына кадәр чәчәк итүен дәвам иткән.[6]

ИскәрмәләрҮзгәртү

 
Харәзм оазисы, Топрак-Кала урыны һәм башка кальгаларга бәйлелектә Кызыл-Кала кальгасы.
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Adrianov, Boris V.; Mantellini, Simone (in en). Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area: Ancient Irrigation Systems of the Aral Sea Area. Oxbow Books, Limited. p. 38. ISBN 978-1-78297-167-2. https://books.google.com/books?id=is0nDwAAQBAJ&pg=PA38. 
  2. Неразик, Е.Е., Лапиров-Скобло, М.С., Трудновская, С.А. & Вайнберг, Б.И. (1981). Городище Топрак-кала (раскопки 1965-1975 гг.) (ТХАЭЭ, т. 12). Москва.
  3. "The second king of the dynasty was Artav ( ' ri ' w " the just " ; Vainberg , 1977 , p . 52 ). He appears to have begun construction of a new capital , the ruins of which were discovered by Sergey Tolstov in 1938 at Toprak - kala" Yar-Shater, Ehsan (in en). Encyclopaedia Iranica. Routledge & Kegan Paul. p. 514. https://books.google.com/books?id=AD8OAQAAMAAJ&pg=PA514. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 «The Ancient Chorasmian Unbaked-clay Modelled Sculptures: Hellenistic Cultural 'Impacts' on an Eastern Iranian Polity» (en). Religion, Society, Trade and Kingship. Art and Archaeology in South Asia along the Silk Road 5500 BCE-5th Century CE (South Asian Archaeology and Art 2016, Volume 1): 195-205, Figs. 7, 9, 11.
  5. "Apart from purely archaeological and artistic evidence , the date has been determined from coins of the Kushan kings Vima Kadphises and Kanishka, and of the Khwarazmian king Artav , that were found on the lower floors of some structures . Some economic documents found in the Palace were dated to between 188 and 252 of the Khwarazmian era , i . e . , to within the third century A.D. It should be borne in mind that only an insignificant portion of the archive has survived." in (1996) «Bulletin of the Asia Institute» (en).
  6. 6,0 6,1 "Toprak - Kala was for a long time its capital . Later the seat of authority was changed to the city of Kyat ( afterwards called Shabbaz and now known as Biruni ) . This transfer took place during the reign of Afrig , a Chorasmian King ." Basham, Arthur Llewellyn (in en). Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960. Brill Archive. p. 204 and 414. https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA204. 
  7. Basham, Arthur Llewellyn (in en). Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960. Brill Archive. p. 414. https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414. 
  8. "Theories that Chorasmia was incorporated into the Kushan empire are refuted by the numismatic evidence ; there was no interruption in the local minting of silver coins, and many Kushan coins bear Chorasmian overstrikes, often obliterating the rulers' portraits." Yar-Shater, Ehsan (in en). Encyclopaedia Iranica. Routledge & Kegan Paul. p. 514. https://books.google.com/books?id=AD8OAQAAMAAJ&pg=PA514. 
  9. CHORASMIA i. Archeology and pre-Islamic hist. – Encyclopaedia Iranica.
  10. (1967) «The Middle Asiatic Heritage of Dardistan. (Islamic Collective Tombs in Punyal and Their Background)». East and West 17 (1/2): 59–82, Fig. 11. ISSN 0012-8376.

Тышкы сылтамаларҮзгәртү