Тел (анатомия)

тәм, сөйләм, азыкны болгату һәм йотуы өчен җавап бирүче мускуллы әгъза

Тел (лат. lingua) – тәм, сөйләм, азыкны болгату һәм йотуы өчен җавап бирүче мускуллы әгъза. Телне 3 өлешкә бүләләр – тамыр, гәүдә һәм оч.

Тел
Tongue.agr.jpg
Кан килү тел артериясе[d] һәм ascending pharyngeal artery[d]
Кан китү тел венасы[d]
Идентификаторлар
TA A05.1.04.001
FMA 54640

Тел очыҮзгәртү

Тел очы (apex linguae) алдагы тел өлеше.

Тел тамырыҮзгәртү

Тел тамыры (radix linguae) аскы казналыкка өстән һәм тел асты сөягенә астан беркетелә.

Тел гәүдәсеҮзгәртү

·       Тел гәүдәсендә (corpus linguae) өске өслек – тел сырты (dorsum linguae) һәм аскы өслек бар.

·       Тел кырыйлары (margo linguae) тел сырты һәм аскы өслек арасында урнашкан.

·       Тел сырты

  • Телнең урта сыры (sulcus medianus linguae) тел сыртында очыннан алып сукыр тишеккә кадәр сузыла (аста кара). Тел эчендә вертикаль (сагиталь) яссылыкта фиброз пластинка урнашкан – тел коймасы (septum linguae).
  • Тел сырты алгы һәм арткы өлешкә (pars anterior, posterior) V-сыман телнең чик сыры (sulcus terminalis linguae) белән бүленә. “V” хәрефенең ике «аягы» уртада чокырчыкта тоташа – телнең сукыр тишеге (foramen caecum linguae). Сукыр тишек урыны – яралгыга калкансыман биз нигезен биргән уем.
  • Сыртның алгы өлеше тәм имчәкләре белән капланган:

§  Җепсыман имчәкләр (papillae filiformes) чик сыры алдында урнашкан.

§  Гөмбәсыман имчәкләр (papillae fungiformes) күбрәк телнең башында һәм кырыенда урнашкан.

§  Улаксыман имчәкләр (papillae vallatae), 8-12, чик сырыннан алда урнашкан.

§  Яфраксыман имчәкләр (papillae foliatae) телнең кырыенда урнашкан.

  • Тел сыртының арткы өлешендә имчәкләр юк, анда лимфоид төеннәр (noduli limphoidei) урнашып, тел бадәмын (миндалинасын) (tonsilla lingualis/тел бадәмы) бергә тәшкил итәләр.

·       Телнең аскы өслеге (рәс. 1.5)

o  Телнең аскы өслеге (facies inferior linguae) телнең лайлалы катлавы (tunica mucosa linguae) белән капланып, авыз куышлыгы лайласына күчкәндә урта җыерчык  – тел йөгәне (ярысы) (frenulum linguae) ясый.

o  Йөгәннең һәрбер ягында тагын бер чуклы җырчык (plica fimbriata) урнашкан,  ул телнең очына юнәлә

o  Йөгәннең һәрбер ягында калкулык – тел асты имчәге (caruncula sublingualis) бар. Анда казналык асты һәм тел асты селәгәй бизләренең чыгару юлларының тишеге урнашкан.

o  Тел асты җыерчыгы (plica sublingualis) һәрбер яктан тел асты имчәгеннән башланып, артка һәм латераль якка бара; җыерчык тел асты селәгәй бизе белән ясалып, лайлалы катлау астында урнашкан.

Тел мускуллары (рәс. 1.6) ике төркемгә бүленә – телнең чын мускуллары һәм телнең сөлтәр мускуллары. Телнең сөлтәр мускуллары телне сөлтәр сөякләре белән тоташтыра.

Телнең чын мускулларыҮзгәртү

·       Өске буй мускулы (m. longitudinalis superior) тел сыртының лайлалы катлавы астында ята. Телне кыскарта һәм сыртын эчкә таба бөгә.

·       Аскы буй мускулы (m. longitudinalis inferior) – тар бәйләм, телнең аскы өслеге лайласының астында ята.  Телне кыскарта һәм сыртын кабарынкы итә.

·       Телнең аркылы мускулы (m. transverses linguae) телнең коймасыннан алып кырыена таба бара. Телне тар һәм озын итә.

·      Вертикаль мускул (m. verticalis linguae) вертикаль сырт һәм телнең аскы өслеге арасында урнашкан. Телне киң һәм яссы итә.

Телнең сөлтәр мускуллары

·       Ияк-тел мускулы (m. genioglossus) ияк кылыннан алып тел асты сөягенең гәүдәсенә, телнең тамырына һәм очына кадәр бара. Телне алга тарта һәм аны тагын да яссы итә.

·       Тел асты-тел мускулы (m. hyoglossus) тел асты сөягенең зур мөгезләреннән башланып телнең кырыена таба бара. Телне артка һәм аска тарта.

·      Без-тел мускулы (m. styloglossus) чигә сөягенең безсыман үсентесеннән башланып телнең аскы өслегенә таба бара. Телне өскә һәм артка тарта.

·      Аңкау-тел мускулы (m. palatoglossus) – йомшак аңкау мускулларын кара.

ЧыганакларҮзгәртү

  1. Кеше анатомиясе фәненнән студентларга мөстәкыйль эш өчен уку-методик ярдәмлек. 2 нче өлеше. Спланхнология. /А.П. Киясов, Ә.А. Гомерова, Л.А. Емелина һәм б.к. / Русчадан И. С. Хаҗиев тәрҗ. - Казан: КДМУ, 2013. - 126 бит.