Төп менюны ачу

Салих Япиев, Салих Җәләлетдин улы Япиев, рус. Япеев Салих Зелялетдинович (1914 елның 17 сентябре, Чиләбе1993 елның 20 декабре, Казан) — Татарстан АССР эчке эшләр министры (1954-1978), ССРБ ЭЭМ академиясенең Мәскәү юридик филиалының Казан бүлекчәсе башлыгы (1978-1984). Эчке эшләр хезмәте генерал-лейтенанты (1967). Бөек Ватан сугышында катнашкан.

Салих Япиев
С.Япиев.jpg
Туган телдә исем Салих Җәләлетдин улы Япиев
Туган 17 сентябрь 1914(1914-09-17)
Чиләбе
Үлгән 20 декабрь 1993(1993-12-20) (79 яшь)
Казан
Яшәгән урын Зур Кызыл урам, Казан
Милләт татар
Ватандашлыгы Русия империясеFlag of Russia.svg Русия империясе
ССРБFlag of the Soviet Union.svg ССРБ
РусияFlag of Russia.svg Русия
Әлма-матер Казан (Идел буе) федераль университеты
Һөнәре министр
Сәяси фирка Советлар Берлеге коммунистик фиркасе
Катнашкан сугышлар/алышлар Алман-совет сугышы
Бүләк һәм мөкәфәтләре {| style="background: transparent"

| Кызыл Байрак ордены |}

Кызыл Йолдыз ордены Кызыл Йолдыз ордены II дәрәҗә Ватан сугышы ордены Ленин ордены
I дәрәҗә Ватан сугышы ордены Хезмәт Кызыл Байрагы ордены Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
Хәрби дәрәҗә янарал-литинан

Эчтәлек

Тәрҗемәи хәлеҮзгәртү

 
Истәлек тактаташы. Казан, Зур Кызыл урамы, 17

1914 елның 17 сентябрендә Чиләбедә татар мәктәбе укытучысы (соңрак хисапчы-тикшерүче) гаиләсендә туган. Чиләбедә җидееллык мәктәпне (1930) һәм коммуналь төзелеш техникумын (1934), Свердловск коммуналь төзелеш мөһәндисләре институтының 1 курсын[1], Ленинград коммуналь төзелеш мөһәндисләре институтының 2 курсын тәмамлагач, 1936-1938 елларда Чиләбедә 85нче аерым укчы батальонда хәрби хезмәт үтә, Казан хәрби укуханәсендә кече командирлыкка укып, бүлекчә командиры итеп билгеләнә. Армиядән кайткач, 1938-1941 елларда Чиләбе «Водоканал» оешмасында төзелеш бүлеге прорабы булып эшли.

Бөек Ватан сугышыҮзгәртү

1941 елның мартында Латвиягә хәрби җыенга чакырыла, шунда Бөек Ватан сугышын каршылый. 71нче гвардия укчы дивизиясе, 115нче аерым төзелеш батальоны составында рота сәяси җитәкчесеннән полк командиры урынбасары дәрәҗәсенә күтәрелә. Төньяк-Көнбатыш фронт, Балтыйк буе фронтында, Сталинград өчен сугышларда, Курск янындагы сугышта катнаша. Орденнар белән бүләкләнә. Сугышны 1945 елда «подполковник» дәрәҗәсендә төгәлли, 1946 елда сәламәтлеге буенча (сугышта башы һәм күкрәге яралана) хәрби хезмәттән азат ителә һәм ТАССР эчке эшләр органнарына хезмәткә кабул ителә.

Сугыштан соңҮзгәртү

24 ел республика милициясе белән идарә итә, үзе дә җинаятьләрне ачуда катнаша. Менделеевск төрмәсендә тоткыннар бунт күтәргәч, коралсыз гына ялгызы төрмәгә сөйләшергә керә, бер сәгатьтән тоткыннар тынычлана. 1964 елның гыйнварында Мәскәүдә һәм Мәскәү өлкәсендә сабый балаларны үтереп йөрүче маньяк пәйда була. Җинаятьченең шәхесе ачыклана, ул Ионисян дигән бәндә була. Казанда туй үткәрергә җыенган җинаятьчене Казан тимер юл вокзалында кулга алуны Япиев оештыра, үзе сорау да ала.

1978 елның мартында, гариза язып, ТАССР эчке эшләр министры вазифасыннан китә, ССРБ ЭЭМ академиясенең Мәскәү юридик филиалының Казан бүлекчәсе башлыгы итеп билгеләнә. Шул көннән педагог хезмәте башлана. Пенсиягә чыккач та, 9 ел милиция ветераннары җәмгыять оешмасы эше белән шөгыльләнә. 1993 елның 20 декабрендә вафат була.

ГаиләсеҮзгәртү

Хатыны Мөнәвәрә Гариф кызы

  • Улы Рөстәм, кызы Земфира (Зарипова)
  • Оныклары Айрат, Гадел
  • Оныкчыклары Рената, Камилла[3].

ХәтерҮзгәртү

  • ТР ЭЭМ бинасында һәм яшәгән йорты (Зур Кызыл урамы, 17) диварында истәлек тактаташ эленгән.
  • 1997 елда Казанның Красин урамы исеме Япиев урамы итеп үзгәртелә.
  • ТР ЭЭМ ел саен Япиев премиясе һәм стипендиясе тапшырыла.
  • 2014 «Кара күл» паркында С.Җ. Япиев аллеясы булдырылган[4].

Бүләкләре, мактаулы исемнәреҮзгәртү

ЧыганакларҮзгәртү

  1. Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт татарской энциклопедии АН РТ, 1999. ISBN 0-9530650-3-0

ӘдәбиятҮзгәртү

  1. МВД России. Энциклопедия. М.: ОЛМА-ПРЕСС, 2002. ISBN 5-224-03722-0

СылтамаларҮзгәртү

ИскәрмәләрҮзгәртү