Төп менюны ачу

Муса Лот улы Мортазин (1891-1937) — башкорт милли-азатлык хәрәкәте эшмәкәре. Башкортстан Үзәк башкарма комитеты рәисе (1921-1922), Башкорт аерым атлы бригадасы командиры (1919-1920). Комбриг (1935).

Муса Мортазин
350px
Туган телдә исем баш. Муса Лотфулла улы Мортазин
Туган 1891 елның 20 февралендә
Күбәләк-Тиләү улусы Көчек авылы
Үлгән 27 сентябрь 1937(1937-09-27)
Мәскәү, ССҖБ
Милләт башкорт
Әлма-матер М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия[d]
Һөнәре сәясәтче
Сәяси фирка Советлар Берлеге коммунистик фиркасе
Катнашкан сугышлар/алышлар Беренче бөтендөнья сугышы
Хәрби дәрәҗә камбриг[d]
Муса Мортазин
Flag of the Bashkir ASSR.svg 1 нче БАССР ҮБК рәисе
Вазыйфада
1920 ел – 1921 ел
Аңа кадәр юк
Дәвамчысы Шәһит Ходайбирдин
Туган 20 дикәбер 1891(1891-12-20)
Көчек-Маяк, Әмангилде авыл шурасы[d], Учалы районы, Русия
Үлгән 27 синтәбер 1937(1937-09-27) (45 яшь)
Мәскәү, ССҖБ
Белем М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академия[d]
Сугышлар/бәрелешләр Беренче бөтендөнья сугышы

Тормыш юлыҮзгәртү

  • Мортазин Муса Лотфулла улы 1891 елның 20 февралендә Ырынбур губернасы Верхнеуральск өязе Күбәләк-Тиләү улусы Көчек авылында, хәзерге Башкортстан Республикасының Учалы районы Көчек-Маяк авылында (баш. Көсөк-Маяҡ) туган. Милләте буенча башкорт. 1911 елга кадәр авыл мәдрәсәсендә укый.
  • 1912 елның ноябрендә хәрби хезмәткә алына, Ерак Көнчыгыш 9 нчы Себер артиллерия бригадасында хезмәт итә. 1913 елда уку командасын белем ала, бомбардир-наводчик званиесен ала.
  • Беренче дөнья сугышы башлангач, 1914 елның сентябрендә 9 нчы Себер артиллерия бригадасы составында фронтка җибәрелә һәм 1917 елның маена кадәр Көнчыгыш, Румын фронтларында сугыша. 1914 елның сентябрендә фейерверкер (кече унтер-әфисәр) званиесен ала. 1916 елның июлендәге алышларның һәркайсында башы яралана. Сугышта күрсәткән батырлыклары өчен унтер-әфисәр званиесе бирелә.
  • 1917 елның маенда, мөселман салдатлардан делегат буларак, Мәскәүдә үткән Бөтенрусия мөселманнарының беренче корылтаенда катнаша. Корылтай эше төгәлләнгәннән соң, туган ягына әйләнеп кайта. 1917 елның җәендә һәм көзендә Уфа һәм Ырынбур калаларында үткән Бөтен башкорт королтайларында катнаша. 1918 елның гыйнварында башкорт делегациясе составында Уфада төрки-татарларның Милли ысул җыелышында катнаша, монда башкортлар Башкортстан автономиясенә каршы чыгыш җитте татар белән бәхәскә инергә мәҗбүр була.
  • 1918 елның февралендә Ырынбурда Башкорт хөкүмәте ағзалары губерна мөселман комитеты тарафыннан кулга алынгач, яңа оештырылган Башкортстанның вакытлы революцион советына әгъза итеп алына. 1918 елның апрелендә бу вакытлы революцион совет таратылгач, туган ягына кайта һәм төбәктә совет власы кору һәм милисә оештыру белән шөгыльләнә. 1918 елның җәендә Тамъян-Катай кантонында Әмир Карамышев җитәкчелегендә 5-се Башкорт җәяүле һәм 1-се Башкорт атлы полкы төзелә башлый, соңгысын оештыруда Муса Мортазин да катнаша. Әмир Карамышев җитәкчелек иткән 1-се Башкорт атлы полкы Блюхер һәм Каширинның җыелма отрядлары белән Белорет, Верхнеурал, Ишембай тирәсендә сугыша. Соңрак полкның 1-се эскадронга биеклек итеп Муса Мортазин тәгаенләнә.
  • 1918 елның 15 ноябрендә узгарылган Тамъян-Катай кантон думасы җыелышына чакырыла, һәм анда җыен президиумы рәйесенең урынбасары итеп сайлана. 1918 елның декабрендә Әмир Карамышев исемендәге 1-се Башкорт атлы полкы составында Стәрлетамак фронтында Кызыл армия гаскәрләре белән сугыша. 1918 елда корнет званиесен ала[8]. 1919 елның 10 гыйнварында Башкорт хәрби шурасы рәисе Зәки Вәлиди корнет Муса Мортазинны 1-се Башкорт атлы полкы командиры итеп тәгаенли. Соңрак бу полк Башкорт корпусының 1-се Башкорт атлы дивизиясе составына керә.
  • 1919 елның 19-20 февралендә Башкорт хөкүмәте һәм гаскәрләре кызыл ягына чыккач, Кызыл Армия командованиесенең 1-се приказына ярашлы башкорт полклары Пенза укчылар дивизиясенең тылына күчерелә, фронт сызыгында 1-се Башкорт атлы полкы гына кала. Муса Мортазинның полкы Смоленск полкы белән бергә Тамъян-Катай кантонында акларга каршы фронт тота, әммә озакламый кызыл башкорт полкларын көчләп коралсызландыралар, каршылык күрсәткәннәрен аталар, дигән хәбәр фронт сызыгындагы 1-се Башкорт атлы полкы яугирләренә да килеп җитә. Моңа каршылык күрсәтеп, кайбер башкорт чачлары (2-се Башкорт атлы полкының эскадроны, 1-се Башкорт укчылар полкының батальон) кире аклы ягына чыга. Кызыл Армия салдатлары гади башкортлардан үч алырга тотына, тыныч халыкны талый, газап чиктерә башлый. Бу башбаштаклыкка түзми, 1919 елның 23 мартында Башкорт атлы полкы кызылларны килү, коралсызландыра. Полк командиры бының турында бригада командованиесенә хәбәр итә, куркышыннан бригада штабы 40 километр тылга — Кананикольск кача. Башкорт атлы полкы тарафыннан штабка җибәрелгән делегация атыла. Берничә көннән 20-се дивизиянең 1-се бригадасы чачлары тупланып, Муса Мортазинның полкына һөҗүм итә башлый. Аклы бу дау турында махсус калып, Мортазинга полкны үзләре ягына чыгару турында сөйләү өчен делегация җибәрә. Ике якка каршы көрәшә алмагач, Башкорт атлы полкы ак ягына чыгырга мәҗбүр була.
  • 1919 елның апрель урталарыннан алып майның ахырына кадәр Муса Мортазин полкы белән Белорет шәһәрендә була һәм полкына төбәктәге башкорт салдатларын җыя башлый. Шул ук елның июнь башында полк Стәрлетамак каласына күчә, биредә 15 көн тирәсе әзерлек үтә, салдатлар һәм кораллар белән тулыландырыла. 1919 елның июнендә бу полк нигезендә Муса Мортазин тарафыннан 4000 чамасы кешедән торган Башкорт аерым атлы бригадасы оештырыла. Мортазинның бригадасы 10 июльгә кадәр Агыйдел ярында сакта тора. 1919 елның июлендә Кызыл Армия һөҗүмгә күчкәч, А. В. Колчак командованиесе никадәр генә аларга каршы чыгырга, дип боерыклар бирсә дә, Муса Мортазин кызылларга артык каршылык күрсәтми чигенә, яисә бәреләштә тайпыла. 5-се сын командиры генерал Элерс-Усов чакыруы буенча, 8 августа Мортазин корпусның штабы урнашкан Әбҗәлил авылына килә. Биредә алар арасында дау барлыкка килә, Мортазин генералны револьвердан яралый. 9 августа үзенең бригадасы белән килеп, сын штабының канцеляриясен, арсеналыннан 3000 мең винтовкасын алып китә. 1919 елның 17 августында мөнәсәбәтләрне күтәрү максатында сын командиры генерал Баки Муса Мортазинны үзенә чакыра. Әммә 18 августа Башкорт атлы бригадасы Березовка авылы янында корпусның ике полкын килү, штабын басып ала. Бу чорда Башревком вәкиле Таһир Имаков Мортазинга килә һәм бригадасы белән кызыл ягына кире чыгу турында сөйләшүләр башлый.
  • Кызыл Армия командованиесе Муса Мортазинның шартлары белән ризалаша. Кызыл ягында аның бригадасы Башкорт аерым атлы бригадасы статусын ала, ә биеклек составы һәм полклар эчпошыргыч калдырыла. Зәки Вәлиди бу бригаданы башкорт гаскәрләренә кушу ниятендә, аны Башкорт аерым атлы дивизиясенең 2-се бригадасы дип игълан итә. Әммә Кызыл Армиясенең 1-се армия командованиесе башкорт гаскәрләренең бер урынга туплануына каршы була һәм 1919 елның август азагында Мортазин бригадасы 24-се укчы дивизиясе составына оешма акларның Көньяк армиясына каршы сугышка җибәрелә.
  • 1919 елның октябрь башында Муса Мортазин бригадасы белән бергә Җаек фронтына күчерелә, биредә кызылларның 4-се армиясына буйсындырыла. 1919 елның ноябрь-декабрендә Башкорт аерым атлы бригадасы Төркестан фронтының Җаек-Гурьев операциясендә катнаша, бу хәрби операция сөземтәсендә акларның Җаек армиясе тар-мар ителә. Җаек фронтында сугыш операцияләре башланган чакта бригадада 2000 кеше булса, сугышлардан соң үзенең 60 процент чамасы составын югалта. Нәтиҗәдә Төркестан фронты командующие М. Фрунзе Башкорт аерым атлы бригадасын 5-се дивизияга кушырга карар иткәч, Муса Мортазин бригаданы рус гаскәрләреннән аерым хәрби формирование итеп калдырырга яки Башкорт аерым атлы дивизиясе составына кушырга булышлык итүне сорап, Башкортстанның хәрби комиссары Зәки Вәлидигә рапорт яза. Вәлиди бу мәсьәләне тиз арада Ленин һәм Троцкийга төрләре, һәм аларны бригаданы таратмаска күндерә. Мортазинның бригадасы 1919 елның декабреннан алып 1920 елның апрель ахырына кадәр Ырынбур янында Каргалы авылында тора, ә апрель азагында Совет-поляк сугышына җибәрелә. Башкорт аерым кавалериясе бригадасы 12 нче армия составында 9 мәйдан полякларга каршы сугыша башлый. Совет-поляк сугышында күрсәткән каһарманлыклары өчен Мортазин алтын сәгать, көмеш кылыч белән бүләкләнә, ике тапкыр Кызыл Әләм орденына (1920, 1921) лаек була.
  • 1920 елның 13 июлендә Муса Мортазин командалыгында 12-се армиянең атлы группасы оеша, бу күч составында Башкорт аерым атлы бригадасы, 25-се атлы бригадасы, Дон-Кубан, Суров, 7-се Җыелма һәм 59 нчы атлы полклары була. 23 июнь бу атлы чирү белән җитәкчелек Голиковка тапшырыла. 5 август Мортазин бригадасы атлы күч составында Ковель каласын алуда катнаша. Башкортстанда күтәрелеш тукланганын ишеткәч, Муса Мортазин ял алып, 12 августа туган ягына кайта.
  • Башкортостанга кайткас, ихтилалды тизрәк артык корбаннарсыз каплау өчен күп көч куя. 1920 елның декабреннән Автономияле Башкортстан Совет Җөмһүриятенең Хәрби эшләр буенча халык комиссары булып эшли. 1920 елдан РКП (б) әгъзасы. 1921 елның июнендә Башкортстанның Үзәк башкарма комитеты рәисе итеп тәгаенләнә. Берничә тапкыр Советларның 8 нче һәм 9 нчы Бөтенрусия съездына (1920, 1921, Мәскәү), Эшче, авылдаш, кызылармеец һәм казак депутатлары советларының 10 нчы һәм 11 нче Бөтенрусия съездына (1922, 1924, Мәскәү), 1922 елның декабрендә ССРБ Советларының I, 1924 елның гыйнварында II съездларына делегат итеп сайлана.
  • 1922 елда Мәскәү югары хәрби-педагоглык мәктәбенә укырга керә һәм аны 1924 елда белем ала. 1924-1927 елларда Эшче-Авылдаш Кызыл Армиясенең М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академиясендә белем ала. 1927 елда академиядән тәмамлагач, Кызыл Армиянең Баш идаралыгында резервта тора.
  • 1927 елда Мәскәүдә «Башкортстан һәм башкорт гаскәрләре ватандашлар сугышларында» («Башкирия и башкирские войска в гражданскую войну»), ә 1929 элмә — «Кызыл Башкортстанда» («В Красной Башкирии») дигән китаплары нәшер ителә.
  • 1928 елның гыйнварыннан 11 нче атлы дивизиясенең 3-нче бригадасы командиры, шул ук елның мартыннан 8-се атлы дивизиясенең бригада командиры булып хезмәт итә. 1929 елның декабреннән Мәскәүдә РККА-ның Баш идаралыгында инструктор, 1931 елдан РККА-ның Атлар составы буенча идаралыкты 2-се секторы начальнигы урынбасары, аннары шушы ук идаралыкты 4-се секторы начальнигы, ә 1935 елның февраленнән РККА-ның ат составын төзәтү буенча 2-се секторы начальнигы булып хезмәт итә. 1935 елның 2 декабрендә Муса Мортазинга рәсми рәвештә комбриг дәрәҗәсе бирелә.
  • 1937 елның 31 маенда кулга алына. 27 сентябрьдә ССРБ Югары Судының Хәрби коллегиясе тарафыннан үлем язасына хөкем ителә һәм шул ук көнне атыла. 1956 елның 14 июлендә ССРБ Югары Судының Хәрби коллегиясе җинаять булмаганлыктан, хөкем карарын юкка чыгара һәм Муса Мортазин тулысынча аклана. 1967 елның 11 июлендә, наградаларга хокукы кайтарыла.

ИскәрмәләрҮзгәртү