«Һуннар» битенең юрамалары арасында аерма

125 байт убрано ,  7 ел элек
к
[[Файл:Hunnen.jpg|200px|thumb|right|Һуннарның [[аланнар]] белән [[сугыш]]лыры]]
[[File:ParthianHorseman.jpg|150px|thumb|[[Ат]] өстеннән [[җәя]]дән ату - һуннарның төп [[сугыш]] техникасы иде.]]
'''Һуннар''' - нигездә [[төрки телләр|төрки телле]] кабиләләрдән торган [[күчмә кабилә]]ләр [[берләшмә]]се. Тарихта беренче тапкыр Рим тарихчысы [[Публий Корнелий Тацит|Тацит]] тарафыннан телгә алынган һуннарның [[91 ел]]да [[Каспий диңгезе]] тирәсендә урнашулары, соңрак [[150 ел]]лар тирәсендә Көньяк-Көнчыгыш [[Кавказ]] тирәләрдә яшәүләре билгеле. Шулай ук [[фин-угырлар|фин-угыр]] компоненты да булуы ихтимал. <p>Б.э.к. IX гасырдан ук [[хунну]] исеме белән билгеле булган халык турыдан-туры бәйләнешләре ихтимал дип санала.
 
Б.э.к. IX гасырдан ук [[хунну]] исеме белән билгеле булган халык турыдан-туры бәйләнешләре ихтимал дип санала.
 
[[Приск]] һуннарның [[Һун теле|үз теле]] булуын хәбәр итә; бу мәсьәлә тарихчыларның уртак фикергә килмичә гасырлар буенча бәхәсләшүенә китерә. Һуннар ''илендә'' кулланылган күп телләр арасында, [[халыкара тел|уртак тел]] буларак [[гот теле]]нең киң кулланылганы хәбәр ителә.<ref name=Sinor1990>Sinor, Denis. 1990. The Hun period. In D. Sinor, ed., ''The Cambridge History of Early Inner Asia''. Cambridge University Press. pp. 177-205.</ref> Һуннарның төп сугыш техникасы булган ''[[атлы укчы]]'' һөҗүм иткән тарафның күп-санлы [[укчы]]лар яки [[арбалетчылар]]ны әзерләгәнчегә кадәр тактик өстенлек биргән. Шундый көтелмәгән [[һөҗүм]]нәр дәвамында [[сызгыра торган ук]]ларны куллану, практик уңайлылыктан тыш өстәмә [[психология|психологик]] [[корал]] буларак та кулланылган.
 
Һуннар һәм аларның дәвамчылары күршеләрен җәядән ату сәләтләре белән таң калдырган. [[:en:Procopius]]'ның язулары булган [[:en:Strategicon of Maurice|Strategikon'да (ингл.)]] һәм башка хезмәтләрендә аңлатылганча, [[Рим империясе|римлылар]] үзләренең [[хәрби көчләр]]ен авыр [[пехота]]дан күпләре җәяләр белән коралланган [[кавалерия]]га үзгәртәләр, [[Византия империясе|Византиялылар]] үзләренең кавалериясендә укчы һөҗүм берлекләрен булдыралар.<ref>{{cite journal |first=Charles C. |last=Petersen |title=The Strategikon: A Forgotten Military Classic |work=Military Review |date=August 1992 |url=http://www.au.af.mil/au/awc/awcgate/strategikon/strategikon.htm |accessdate=7 June 2011}}</ref><ref>[[:en:Composite_bow#Laths_stiffening_the_grip]]тан бер өлешенең тәрҗемәсе{{ref-en}}</ref>
 
 
Һуннар [[Европа]] һәм [[Азия]]дәге күп халыкларның һәм, әлбәттә, беренче чиратта [[Төрки телләр|төрки тел]]ле халыкларның ерак тарихында зур эз калдырганнар. Алар тагын шунысы белән дә кызыклы - һуннар тарихта билгеле беренче [[Төрки халыклар|төрки кабиләләр]] булып саналалар.
Һуннарның Азиядән чыгышлары турында бәхәсләре 18 гасырда [[:en:Joseph de Guignes]] беренче тапкыр Һуннарны [[:en:Twenty-Four Histories|Кытай чыганаклары (ингл.)]] тасвирлаган [[Хунну]] халкы белән бәйләргә кирәклеген тәкъдим итүеннән бирле бара.<ref name=Thompson1996>Thompson, E. A. 1948. ''A History of Attila and the Huns''. Oxford University Press.</ref> Де Гийнес сәяси берлекләренең генеалогиясенә игътибар итеп, Һуннар чыннан да [[хунну]]ларның физик токымнары булу-булмавына аз игътибар бирде.<ref name="MH1944">[[:en:Otto J. Maenchen-Helfen|Maenchen-Helfen, Otto J.]] ''[[:en:The Legend of the Origin of the Huns|The Legend of the Origin of the Huns]]''. [[:en:Byzantion|Byzantion]], [[1944]]-[[1945]], vol.17, pp.244–251</ref> Шулай да, 18-19 гасырда патшалык иткән [[этноцентризм]] һәм [[романтик милләтчелек]] контекстында туган фикере ,<ref>[[:en:Michael Kulikowski|Michael Kulikowski]]. 2005. ''Rome's Gothic Wars''. Cambridge University Press.</ref><!--{{rp|52-54|date=November 2012}}--> башкалар тарафыннан кабул ителеп, вакыт узуы белән [[романтик милләтчелек]] һәм [[туранчылык]] фикерләрен дәлилләү өчен үзгәртелде.
 
18 гасыр француз төрки дөньясы белгече [[:en:Joseph de Guignes]] фикереннән башлап, 4 гасырда Аурупа чикәренә килеп җиткән Һуннарны [[Монголия]] регионыннан анардан якынча 300 ел элек чыгып киткән [[хунну]]лар белән бәйлиләр. [[Хунну-Кытай сугышы]] сәбәпле, хуннуларның төньяк өлеше Төньяк-Көнбатышка таба чигенде; аларның токымнары [[Ауразия]] аркылы күченә алу сәбәпле, Һуннар белән берникадәр мәдәни һәм генетик дәвамчылыклары була ала дип исәпләнелә.<ref name=wright60>[[:en:David Curtis Wright|David Curtis Wright]], [[2011]]. ''[[:en:The history of China|The history of China]]'' [[:en:Santa Barbara|Santa Barbara]]:[[:en:Greenwood|Greenwood]], p.60, 2nd ed. ISBN 978-0-313-37748-8</ref>
 
<p>Бу теориягә Классик кытай галиме һәм [[Нанкин император университеты]]ның беренче президенты [[:en:Wei Zhao (Three Kingdoms)|Wei Zhao]] ([[204]]–[[273 ел]]лар) хәбәре дә тәэсире бар: “Хань династиясе заманаларында (б.э.к. 206 - б.э. [[220 ел]]ларда) алар (Һуннар) [[хунну]] 匈奴 дип йөртелгән, шул ук халыкка [[:en:Hunyu]] 葷粥 итеп дә дәшкәннәр. Шулай ук, [[:en:Xunyu]] 獯粥 аларның борынгы бабалары булган [[:en:Chunwei]] 淳維 исеменең башка бер транскрипциясе генә”.<ref>Wei Zhao et al., ''"Book of Wu"'', p.&nbsp;2849</ref><ref>Lin Gan 林幹, ''"Xiongnu shiliao huibian 匈奴史料彙編"'', Vol. 1, p.&nbsp;1, Beijing, Zhonghua Shuju, 1988</ref>
 
<p>Кытай историографиясендә бу шулай ук Б.э.к. 2 гасыр азагында - 1 гасыр башында яшәгән [[Сыма Цянь ]] исемле кытайлы галименең ''[[:en:Shi Ji|Бөек тарихчы язулары (ингл.)]]'' хезмәтендә, шулай ук [[:en:Ying Shao]] ([[140]]-[[206 ел]]), һәм [[:en:Jin Zhuo]] (3-4 гасыр) тарихчыларының хезмәтләрендә күрсәтелә.<ref>Sima Qian, ''"Shiji"'', Bo-na, 1958, Ch. 110, p. 1a</ref> Бернинди аргументларны китермичә, алар ''Xunyu'' һәм ''[[:en:Xianyun]]'' исемнәре Хань династиясе заманында ''Xiongnu/Хунну'' (匈奴) дип аталган халыкны билгеләү өчен кулланылган дип әйтәләр. Шул ук фикерне [[:en:Tang dynasty]] коментаторы [[:en:Sima Zhen]] (як. 8 гасыр) кабатлый.<ref>Taskin V.S., ''"Materials on history of nomadic tribes in China 3rd-5th cc"'', Issue 3 ''"Mujuns"'', "Science", Moscow, 1992, p. 276, ISBN 5-02-016746-0</ref>
 
<p>Фонетик эзләнүләре һәм бронзада язуларның чагыштырылуы һәм билгеләрнең үзенчәлекләрен истә тотыпулары [[:en:Wang Guowei]] ([[1877]]–[[1927]]) ''[[:en:Guifang|Guifan]], Xunyu, [[:en:Xianyu]] (鮮虞), [[:en:Xianyun]] (獫狁), [[:en:Jung]], [[:en:Di]]'', һәм ''[[:en:Wu Hu|Hu]]'' исемнәре астында билгеләнгән кабиләләр соңгырак Кытай тарихына ''Xiongnu/[[Хунну]]'' исеме,<ref>Wang Guowei, ''"Guantang Jilin"'' (觀堂集林, Wang Guowei collection of works), Ch.2, Ch. 13</ref><ref>Taskin V.S., ''"Materials on history of nomadic tribes in China 3rd-5th cc"'', Issue 3 ''"Mujuns"'', p. 276</ref><ref>Taskin V.S., 1968, ''"Materials on history of Sünnu"'', "Science", Moscow, p.10</ref> һәм [[Ауразия]] тарихына '''Һуннар''' исеме астында кергән халыкны билгеләү өчен кулланылган дип нәтиҗә ясый.
 
<p>Шулай да, Һун һәм хунну арасындагы бәйлелекне күрсәтүче дәлилләр нык булуына ышанырга мөмкинлек бирми.<ref name=wright60/> Һуннарның чыгышларын аңлатуда замандаш эзләнүләр мәктәбе элек зур тәэсире булган [[:en:Ethnic essentialism|этник милләтчелек (ингл.)]] карашлар урынына [[:en:Ethnogenesis#Ethnogenesis in historical scholarship|этногенезис (ингл.)]] ысулларын өстен күрә.
 
===Замандаш этногенетик интерпретациясе===
== Көнкүреш ==
[[Файл:Young Folks' History of Rome illus406.png|200px|thumb|right|һуннар]]
Һуннар [[ат]]ларга карата аеруча кайгыртучан булганнар. Картлар, балалар һәм хатын-кызлар өсте ябулы көймәле арба тирәсендә, көндәлек тормыш, көнкүреш эшләре белән мәшгуль.
 
Балачактан ук ат өстенә күнеккән ир-егетләр һәм үсмерләр җәяү йөрүне хурлыкка санаганнар.
{{Төп мәкалә|һун империясе}}
 
Һуннар (көньяктагы элгәрге [[хунну]]лардан аерып нәкъ менә аларны һуннар дип атаганнар) IV гасырда кояш баешы ягына үзләренең атаклы сәфәрләрен башлаганнар. [[Идел]]не кичеп, [[Азак диңгезе|Азак диңгезе]]нә һәм аннары [[Кырым]]га кадәр барып җиткәннәр. [[375 ел]]да һуннар, борынгы герман кабиләләрен тәшкил иткән [[готлар]]дан һәм [[сарматлар]]дан оешкан [[Германарих патшалыгы]]н тар-мар итеп, [[Үзәк Аурупа]]га килеп кергәннәр, элекке [[Рим империясе]] җирләрен яулап алганнар. [[Көнбатыш Ауразия]]нең бик зур территориясендә, [[Идел]] белән [[Рейн]] арасында, яңа империя - [[һун империясе]] барлыкка килгән.
 
<p>[[Көнчыгыш Аурупа]]га б.э. [[IV гасыр]]ның җитмешенче елларында килеп чыгалар һәм зур дәүләт коралар. [[V гасыр]] урталарында алар арасыннан [[Аттила]] исемле бөек идарәче килеп чыга. Ул барлык һуннарны үз кулы астында берләштерә һәм [[Көнбатыш Аурупа]]да сугышлар алып бара.
 
[[Image:Huncauldron Hungary.jpg|thumb|250px|{{HUN}}дә [[2006]]да табылган [[5 гасыр]] Һун [[казан]]ы.<ref>[http://chronica.freebase.hu/huns/huncauldron.htm Hunnic age sacrificial cauldron has been found] 2006, Hungary</ref>]]
 
<p> Һуннарның бер хәким астындагы уртак көч булмауларына ышаган. Күп һуннар Көнчыгыш һәм Көнбатыш римлылар һәм готлар тарафыннан түләүле гаскәр буларак кулланылды. Исеме билгеле булган беренче Һун [[:en:Uldin]]<ref name="Thompson1996"/> готлар патшасы [[:en:Radagaisus]] көчләренә каршы һуннар һәм аланнар төркеме башында [[Италия]]ны яклаганы билгеле.
[[File:Hunnish - Bracelet - Walters 571082 - Detail Front.jpg|thumb|left|Һун алтын һәм анар беләзеге өлеше, 5 гасыр, [[:en:Walters Art Museum]] музее]]
 
<p> [[408 ел]]да Көнчыгыш римлылар Uldin'ның һуннары тарафыннан яңа басымны сизә башлыйлар. Uldin [[Дунай]]ны күчеп [[:en:Moesia]] җирендәге Castra Martis исемле каланы ала, аннары [[:en:Thrace]] өлкәсен талый. Көнчыгыш римлылар Ульдинга акча тәкъдим итеп аны туктатырга торышсалар да, соралган акча күләме югары булгач - аның ярдәмчеләренә акча тәкъдим итәләр. Нәтиҗәсендә Ульдиннын төркеменнән күп һуннар китә башлый.
 
Һуннарның [[Аурупа]]га күченешенең сәбәбе [[Азия]] кыйтгасында 4 гасыр уртасында зур империя булдыручы [[:en:Rouran Khaganate|Жужань ханлыгының (ингл.)]] үсүе белән аңлатыла ала. Башка җирләр арасында, ул [[:en:Xianbei state|Xianbei дәүләте (ингл.)]] кулыннан алганнары татар җирләрен дә үзенә ала. Жужан көченең көнбатышка таба таралуы Һуннарны Аурупа тарафына этүенә китергән дип уйланыла.<ref>J. B. Bury, ''The Invasion of Europe by the Barbarians''</ref>
=== Атилла ===
[[Файл:Checa-HunCharge.jpg|thumb|300px| Аттила җитәкчелегендәге һуннар]]
Тагын 60 - 70 ел үткән. [[430 ел|V гасырның 30нчы еллар]]ында империя икегә аерылган: көнбатыштагы яртысы белән [[Аттила]], ә көнчыгыштагысы белән [[Блада]] идарә итә башлаган. [[445 ел]]ны Аттила үзенең көндәшен үтерткән һәм Евразиянең зур бер өлешенә тулы хакимиятле хуҗа булып әверелгән. Дәһшәтле җиһангир һәм талантлы гаскәр башы Аттила [[453 ел]]да үлгән. Ул үлгәч империя таркалган, аннан аерым кабилә берлекләре аерылып чыккан, һуннар үзләре башка төрки кабиләләр, шулай ук [[аланнар]], [[готлар]], [[славяннар]] һәм [[маҗарлар]] белән кушылып, йотылганнар.
 
[[Көнчыгыш Аурупа]]да һуннарга гына карый торган археологик истәлекләр хәзергә аз табылган. Моны аларның һәрвакыт күченеп йөрүләре һәм башка кабиләләргә кушылып бетүләре белән аңлатып буладыр.
 
=== Болгарлар ===
Соңрак Һуннар контролендә булачак җирләрдә яшәгән [[болгарлар]]ны телгә алган борынгы грек [[Птолемей]]ның II гасырда язылган ''География'' әсәре (Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις, [[:en:Geography (Ptolemy)|ингл.]])<!--[[Птолемей]]'ның ''География'' әсәренең [[латин теле]]ндәге кайбер версияләрендә ''Bulensii'' дип аталган халыкның Кара диңгезнең төньяк-көнбатыш яры тирәләрендәге территориядә яшәве күрсәтелә.--><ref>Dobrev, Petar 2001</ref><ref>Fries, Lorenz and Claudius Ptolemy. [http://www.sanderusmaps.com/antique-maps/europe/balkans--hungary-rumania-bulgaria-bosphorus_5876.cfm Tabula IX. Europae]. In: Servetus, Michael. ''Opus Geographiae''. Lyon, 1535.</ref><ref>Germanus, Nikolaus and Claudius Ptolemy. [http://earth.unibuc.ro/images/80.jpg ''Geographia'']. Ulm: Lienhart Holle, 1482. (fragment)</ref>, III—IV гасыр чигенә кадәр яшәгән [[әрмәннәр|әрмән]] историограф [[:ru:Мар Абас Катина|Мар Абас Катина ''(рус.)'']] хәбәрләре<ref>[http://www.vehi.net/istoriya/armenia/khorenaci/02.html#_ftn16 Моисей Хоренский. История Армении, кн. II, 9]</ref> һәм [[354 ел]]гы [[:ru:Хронограф 354 года|аноним латин телле хронограф ''(рус.)'']]<!--Кара диңгез һәм Каспий тирәсендә яшәүче халыклар һәм кабиләләр исемлегенең иң төбендә болгарлар (Vulgares) күрсәтелә--><ref>Chronographus anni 354. Cap. XV. Liber generationis. Monumenta Germaniae Historia. Auctor. Antiquissimi, t. Х1, р. 105.</ref> язуларыннан соң, [[Һун империясе]] таркалуына кадәр болгарлар турында башка мәгълүмат күзәтелми. Бу вәзгыять болгарлар [[һуннар]] дип аталган кабиләләр берләшмәсенә кергән дип уйларга нигез бирә.
 
==Күчмәләргә караш ==
*[http://tatarca-text.narod.ru/tat_tari.html Һуннар һәм халыкларның бөек күченеше.]
* Википедияның инглиз телле бүлегеннән тәрҗемә, өлешчә
 
[[Төркем:Википедия:Проект:Терминнар]][[Төркем:Һуннар]][[Төркем:Татарстан тарихы]][[Төркем:Татарлар тарихы]][[Төркем:Төрки халыклар]]
 
{{яхшы мәкалә}}
 
[[Төркем:Һуннар]]
[[Төркем:Татарстан тарихы]]
[[Төркем:Татарлар тарихы]]
[[Төркем:Төрки халыклар]]
 
{{Link GA|ja}}
12 122

правки