«Шикәр» битенең юрамалары арасында аерма

1815 байт добавлено ,  8 ел элек
к
r2.7.2+) (робот өстәде: af, an, ar, arc, arz, as, ast, az, bat-smg, be, be-x-old, bg, bn, br, bs, ca, ce, chy, cs, cv, cy, da, de, el, en, eo, es, et, eu, fa, fi, fr, fy, gd, gl, gn, he, hi, hr, ht, hu, ia, id, ig, io, is, iu, ja, jbo, jv, k…
к (r2.7.2+) (робот өстәде: af, an, ar, arc, arz, as, ast, az, bat-smg, be, be-x-old, bg, bn, br, bs, ca, ce, chy, cs, cv, cy, da, de, el, en, eo, es, et, eu, fa, fi, fr, fy, gd, gl, gn, he, hi, hr, ht, hu, ia, id, ig, io, is, iu, ja, jbo, jv, k…)
Ашарга яраклы барлык шикәрләр дә өч "кирпечтән" – [[глюкоза]], [[фруктоза]] һәм [[галактоза]]дан тора. Сахароза аш кайнату трактында глюкозага һәм фруктозага таркала, алар кан әйләнешендә катнашалар.
 
== Сәламәтлеккә йогынтысы ==
Моннан ун мең ел элек, кешелек туклану өлкәсендә зур революция ясый. Ул бөртекле культураларның орлыкларын азык итеп куллана башлый. Бу берьеллык үсемлекләр энергияне [[крахмал]] формасында үзенә җыя һәм организмны тиз вакытта глюкоза белән тәэмин итеп тора. Бу төр азык кешегә шулкадәр нык ошый ки, ул канын глюкоза белән активрак тукландырып торырга омтыла. 19 гасыр башында кыйммәтле [[Америка]] шикәрен арзанлы чөгендер шикәре алыштыра башлый. Шикәр куллануда кисәк сикереш барлыкка килә. [[Англия]]дә шикәр куллану кеше башына елына 3 килограммнан 20гә күтәрелә.<ref>[http://kiziltan.ru/useruploads/files/kt_100_19_05_11.pdf Туклану экологиясе — сәламәтлек шарты]</ref>
 
Бер яктан глюкоза ми эшчәнлеген яхшыртса да, икенче яктан кешенең аңа наркотик бәйлелеге арта, һәм сәламәтлеккә зыян килә башлый.
 
Ак шикәрдә сахароза микъдары 99,75 процентка җитә. Ә менә сары һәм коңгырт-сары шикәрдә бу матдә – 89-96 процент кына. Калган 4-11 процентын "пычрак" – су һәм патока тәшкил итә. Патока исә [[минераллар]], [[витаминнар]], [[органик кислоталар]]дан һәм фәнгә әлегә мәгълүм булмаган биологик актив матдәләрдән тора.
 
Сары шикәрнең күзләрне камаштырып торучы агына караганда өстенрәк булуы бәхәссез, ди белгечләр. Шулай да сәламәт кешеләр өчен аның көнлек нормасы, ак шикәрнеке кебек, 60 граммнан артмаска тиеш (моңа әле тагын ризыкларга кушылган "яшерен" шикәрне дә кертергә кирәк). Шикәр авыруыннан интегүчеләргә исә сары шикәр¬не дә бик сирәк кенә куллану рөхсәт ителә.
== Глюкоза ==
[[Глюкоза]] — шикәрнең бер төре. Табигатьтә ул үсемлекнең төрле өлешләрендә очрый. [[Йөзем]]дә һәм аның суында глюкоза аеруча күп була. Шуңа күрә глюкозаны йөзем шикәре дип тә атыйлар.
== [[Фруктоза]] ==
Без, барыннан да элек, [[фруктоза]]ны күбрәк кулланабыз икән. Чөнки аны азык-төлек, төрле эчемлек¬ләр җитештерүчеләр күп куллана. Фруктоза диабетиклар өчен шикәр комы рәвешенә китерелеп, кибет киштәләренә дә куела. Фруктозаны үзләштерү өчен инсулин, глюкоза белән чагыштырганда, өч тапкырга кимрәк кирәк. Тик монысын да күп кулланырга ярамый. Чөнки ул, кандагы май микъдарын арттырып, [[кан тамырлары]] тараюга китерергә мөмкин.
== [[Лактоза]] ==
Лактоза (сөт шикәре) [[сөт]]тә була. Ул — аеруча туклыклы матдә. [[Гидролиз]] вакытында лактоза глюкозага һәм глюкоза белән фруктозаның изомеры булган галактозага таркала.
 
{{искәрмәләр}}
 
== Чыганаклар ==
* [http://tatar.org.ru/kurs/10-11-himiya/cyr_175.php ОРГАНИК ХИМИЯ Л.А. Цветков]
* [http://www.vatantat.ru/page8014.htm "Пычрагы" әйбәт]
 
{{Link GA|en}}
[[Төркем:Азык-төлек һәм эчемлекләр]]
[[Төркем:Күмерсулар]]
 
{{Link GA|en}}
 
[[af:Suiker]]
[[an:Zucre]]
[[ar:سكر]]
[[arc:ܫܟܪ]]
[[arz:سكر]]
[[as:চেনী]]
[[ast:Zucre]]
[[az:Şəkər]]
[[bat-smg:Sokros]]
[[be:Цукар]]
[[be-x-old:Цукар]]
[[bg:Захар]]
[[bn:চিনি]]
[[br:Sukr]]
[[bs:Šećer]]
[[ca:Sucre]]
[[ce:Шекар]]
[[chy:Vé'keemahpe]]
[[cs:Cukr]]
[[cv:Сахăр]]
[[cy:Siwgr]]
[[da:Sukker]]
[[de:Zucker]]
[[el:Ζάχαρη]]
[[en:Sugar]]
[[eo:Sukero]]
[[es:Azúcar]]
[[et:Suhkrud]]
[[eu:Azukre]]
[[fa:شکر]]
[[fi:Sokeri]]
[[fr:Sucre]]
[[fy:Sûker]]
[[gd:Siùcar]]
[[gl:Azucre]]
[[gn:Eiratã]]
[[he:סוכר]]
[[hi:शक्कर]]
[[hr:Šećeri]]
[[ht:Sik (materyo)]]
[[hu:Cukor]]
[[ia:Sucro]]
[[id:Gula]]
[[ig:Ńnú odẹne]]
[[io:Sukro]]
[[is:Matarsykur]]
[[iu:ᓱᑲᒃ]]
[[ja:砂糖]]
[[jbo:sakta]]
[[jv:Gula]]
[[ka:შაქარი]]
[[kk:Қант]]
[[kn:ಸಕ್ಕರೆ]]
[[ko:설탕]]
[[la:Saccharum]]
[[lad:Asukar]]
[[ln:Sukáli]]
[[lt:Cukrus]]
[[lv:Cukurs]]
[[mdf:Захар]]
[[mk:Шеќер]]
[[ml:പഞ്ചസാര]]
[[mn:Элсэн чихэр]]
[[ms:Gula]]
[[new:चिनी]]
[[nl:Tafelsuiker]]
[[nn:Sukker]]
[[no:Sukker]]
[[nrm:Chucre]]
[[nv:Áshįįh łikan]]
[[oc:Sucre]]
[[pl:Cukier spożywczy]]
[[pnb:شکر]]
[[pt:Açúcar]]
[[qu:Asukar]]
[[ro:Zahăr]]
[[ru:Сахар]]
[[rw:Isukari]]
[[sa:शर्करा]]
[[sah:Саахар]]
[[scn:Zùccaru]]
[[sco:Succar]]
[[sh:Šećer]]
[[simple:Sugar]]
[[sl:Sladkor]]
[[sn:Shuga]]
[[so:Sonkor]]
[[sq:Sheqeri]]
[[sr:Шећер]]
[[su:Gula]]
[[sv:Socker]]
[[sw:Sukari]]
[[ta:சீனி]]
[[te:చక్కెర]]
[[th:น้ำตาล]]
[[tl:Asukal]]
[[tr:Şeker]]
[[ug:شېكەر]]
[[uk:Цукор]]
[[ur:شکّر]]
[[vec:Sùcaro]]
[[vep:Sahar (produkt)]]
[[vi:Đường (chất)]]
[[wa:Souke]]
[[war:Asukar]]
[[yi:צוקער]]
[[zh:食糖]]
[[zh-min-nan:Thn̂g]]
[[zh-yue:糖]]
238 308

правок