«Һуннар» битенең юрамалары арасында аерма

159 байт убрано ,  8 ел элек
к
→‎Чыгышлары: Исемнәре турында мәгълүмат
к (→‎Чыгышлары: Исемнәре турында мәгълүмат)
 
Һуннар [[Европа]] һәм [[Азия]]дәге күп халыкларның һәм, әлбәттә, беренче чиратта [[Төрки телләр|төрки тел]]ле халыкларның ерак тарихында зур эз калдырганнар. Алар тагын шунысы белән дә кызыклы - һуннар тарихта билгеле беренче [[Төрки халыклар|төрки кабиләләр]] булып саналалар.
 
== Исемнәре ==
Hill (2009:453) хәбәр иткәненчә,
<blockquote>Термин ''һу/ху/hu'' 胡 [[:en:Han Chinese|Хань ыругы кытайлылар]]дан булмаган халыкларны билгеләү өчен куллана иде, күбесенчә 'варвар' дип тәрҗемә ителә. Күбесенчә ул Кытайдан төньякка һәм көнбатыш якка таба яшәүче, гадәттә тышкы күренеше белән Caucasoid яки өлешчә Caucasoid халыкларны билгеләү өчен кулланды.</blockquote>
 
== Чыгышлары ==
Һуннарның чыгышлары турында фәнни даирәләрдә уртак фикер юк, бик күп төрле теорияләр барлыкта.
Б.э.к. 2 гасыр азагында - 1 гасыр башында яшәгән [[:en:Sima Qian|Сыма Цянь (ингл.)]] исемле кытайлы галименең ''[[:en:Shi Ji|Бөек тарихчы язулары (ингл.)]]'' хезмәтенә кергән [[:en:Han Dynasty|Хань династиясе (ингл.)]] заманындагы хуннуларга хас вакыйгаларны тасвирлавы аларның тарихын риваятьләрдән билгеле булган Ханьнарга кадәр мең ел элек яшәгән [[:en:Chunwei]] исемле Кытай хакимнәренең [[:en:Xia Dynasty|Ся династиясеннән (ингл.)]] чыккан борынгы бабаларына тоташтыра.<ref>[[:en:Sima Qian|Sima Qian]], [[:en:Burton Watson|Burton Watson]]. 1993. ''[[:en:Records of the Grand Historian|Records of the Grand Historian]]''. Columbia University Press, pp.129–162. ISBN 0-231-08166-9</ref>
 
Классик кытай галиме һәм [[:en:Imperial Nanking University|Нанкин император университетының (ингл.)]] беренче президенты [[:en:Wei Zhao (Three Kingdoms)|Wei Zhao]] ([[204]]–[[273]]) хәбәр иткәненчә: “Хань династиясе заманаларында (б.э.к. 206 - б.э. [[220 ел]]ларда) алар (Һуннар) [[хунну]] 匈奴 дип йөртелә иде, шул ук халыкка [[:en:Hunyu]] 葷粥 итеп дә дәшәләр иде. Шулай ук, [[:en:Xunyu]] 獯粥 аларның борынгы бабалары булган [[:en:Chunwei]] 淳維 исеменең башка бер транскрипциясе генә”.<ref>Wei Zhao et al., ''"Book of Wu"'', p.&nbsp;2849</ref><ref>Lin Gan 林幹, ''"Xiongnu shiliao huibian 匈奴史料彙編"'', Vol. 1, p.&nbsp;1, Beijing, Zhonghua Shuju, 1988</ref>
 
===Традицион Хунну теориясе===
Һуннарның Азиядән чыгышлары турында бәхәсләре 18 гасырда [[:en:Joseph de Guignes]] беренче тапкыр Һуннарны [[:en:Twenty-Four Histories|Кытай чыганаклары (ингл.)]] тасвирлаган [[Хунну]] халкы белән бәйләргә кирәклеген тәкъдим итүеннән бирле бара.<ref name=Thompson1996>Thompson, E. A. 1948. ''A History of Attila and the Huns''. Oxford University Press.</ref> Де Гийнес сәяси берлекләренең генеалогиясенә игътибар итеп, Һуннар чыннан да [[хунну]]ларның физик токымнары булу-булмавына аз игътибар бирде.<ref name="MH1944">[[:en:Otto J. Maenchen-Helfen|Maenchen-Helfen, Otto J.]] ''[[:en:The Legend of the Origin of the Huns|The Legend of the Origin of the Huns]]''. [[:en:Byzantion|Byzantion]], [[1944]]-[[1945]], vol.17, pp.244–251</ref> Шулай да, 18-19 гасырда патшалык иткән [[:en:ethnocentric|этноцентризм (ингл.)]] һәм [[:en:Romantic nationalism|романтик милләтчелек (ингл.)]] контекстында туган фикере ,<ref>[[:en:Michael Kulikowski|Michael Kulikowski]]. 2005. ''Rome's Gothic Wars''. Cambridge University Press.</ref><!--{{rp|52-54|date=November 2012}}--> башкалар тарафыннан кабул ителеп, вакыт узуы белән [[:en:Romantic nationalism|романтик милләтчелек (ингл.)]] һәм [[туранчылык]] фикерләрен дәлилләү өчен үзгәртелде.
 
<p> 18 гасыр француз төрки дөньясы белгече [[:en:Joseph de Guignes]] фикереннән башлап, 4 гасырда Аурупа чикәренә килеп җиткән Һуннарны [[Монголия]] регионыннан анардан якынча 300 ел элек чыгып киткән [[хунну]]лар белән бәйлиләр. [[:en:Han–Xiongnu War|Хунну-Кытай сугышы (ингл.)]] сәбәпле, хуннуларның төньяк өлеше Төньяк-Көнбатышка таба чигенде; аларның токымнары [[Ауразия]] аркылы күченә алу сәбәпле, Һуннар белән берникадәр мәдәни һәм генетик дәвамчылыклары була ала дип исәпләнелә.<ref name=wright60>[[:en:David Curtis Wright|David Curtis Wright]], [[2011]]. ''[[:en:The history of China|The history of China]]'' [[:en:Santa Barbara|Santa Barbara]]:[[:en:Greenwood|Greenwood]], p.60, 2nd ed. ISBN 978-0-313-37748-8</ref> Шулай да, Һун һәм хунну арасындагы бәйлелекне күрсәтүче дәлилләр нык булуына ышанырга мөмкинлек бирми.<ref name=wright60/> Һуннарның чыгышларын аңлатуда замандаш эзләнүләр мәктәбе элек зур тәэсире булган [[:en:Ethnic essentialism|этник милләтчелек (ингл.)]] карашлар урынына [[:en:Ethnogenesis#Ethnogenesis in historical scholarship|этногенезис (ингл.)]] ысулларын өстен күрә.
 
Бу теориягә Классик кытай галиме һәм [[:en:Imperial Nanking University|Нанкин император университетының (ингл.)]] беренче президенты [[:en:Wei Zhao (Three Kingdoms)|Wei Zhao]] ([[204]]–[[273 ел]]лар) хәбәрхәбәре дә тәэсире иткәненчәбар: “Хань династиясе заманаларында (б.э.к. 206 - б.э. [[220 ел]]ларда) алар (Һуннар) [[хунну]] 匈奴 дип йөртелә иде, шул ук халыкка [[:en:Hunyu]] 葷粥 итеп дә дәшәләр иде. Шулай ук, [[:en:Xunyu]] 獯粥 аларның борынгы бабалары булган [[:en:Chunwei]] 淳維 исеменең башка бер транскрипциясе генә”.<ref>Wei Zhao et al., ''"Book of Wu"'', p.&nbsp;2849</ref><ref>Lin Gan 林幹, ''"Xiongnu shiliao huibian 匈奴史料彙編"'', Vol. 1, p.&nbsp;1, Beijing, Zhonghua Shuju, 1988</ref>
 
Шулай да, Һун һәм хунну арасындагы бәйлелекне күрсәтүче дәлилләр нык булуына ышанырга мөмкинлек бирми.<ref name=wright60/> Һуннарның чыгышларын аңлатуда замандаш эзләнүләр мәктәбе элек зур тәэсире булган [[:en:Ethnic essentialism|этник милләтчелек (ингл.)]] карашлар урынына [[:en:Ethnogenesis#Ethnogenesis in historical scholarship|этногенезис (ингл.)]] ысулларын өстен күрә.
 
===Замандаш этногенетик интерпретациясе===
86 686

правок