«Böyek Bolğar ile» битенең юрамалары арасында аерма

5 байт добавлено ,  7 ел элек
к
wikify, replaced: - → — (3) using AWB
к (wikify, replaced: - → — (3) using AWB)
[[Файл:Idel Bolgar.jpg|right|300px|thumb|Bolğarlar, XIII g.]]
[[Файл:Monogram of Kubrat.svg|right|300px|thumb|Qubrat xan bilgese]]
'''Böyek Bolğar ile''' - (viz. Παλαιά Μεγάλη Βουλγαρία; bolg. Велика България) - hunnar näselennän bulğan törki bolğarlarnıñ däwläte. Böyek Bolğarda şulay uq başqa xalıqlar da yäşägän (fin-uğır telle xalıqlar h.b.). Böyek Bolğar 632 yılda tözelep, 671 yılda xäzärlär basımı astında tarqala.
==Nigez salu==
VI ğasırnıñ 80 nçe yıllarında Azov buyı bolğarların häm alarğa qärdäş başqa qäbilälärne Törki qaxanlığı üzenä buysındırğan. Läkin bu könçığış törkilärenä qarşı köräştä bolğarlar, bergä oyışıp, qäbilälärneñ zur häm qüätle berlegen tözi alğannar. Bu berlek tarixta Böyek Bolğar digän isem belän
===Batbay warisları===
* Qubrat xannıñ ölkän ulı Batbay Tönyaq Qawqazda üz cirlärendä torıp qalğan häm xäzärlärgä buysınğan. Tora-bara anıñ citäkçelegendäge bolğarlar, yağni quban bolğarları, «qara bolğarlar» dip atala başlağannar. Bügen alar belän xäzerge [[qaraçay]]lar (qaraçalılar) häm [[balqar]] xalıqların bäylilär. «Bolğar» häm «balqar» süzläreneñ yaqınlığına iğtibar itegez. «Qara» süze ğomumän törki telle küp kenä xalıqlarğa xas üzençälek. Ul alarnıñ qara tutlı bulularınnan alınğan. Mäsälän, qaraçalardan tış qara nuğaylar, bezgä mäğlüm qara xäzärlär, qara qıtaylar bulğan (qara qıtaylar—alar qıtaylar tügel, ä VI—VIII yözlärdä tönyaq-könçığış Qıtayda yäşägän törki qäbilälär). Şunısın da äytergä kiräk, fändä mäğlümlek alğan Pereşçepkino xäzinäse dä — altın häm kömeş sawıtlar, qimmätle qorallar, bizänü äyberläre, altın yözeklär h. b.— Batbay iseme belän bäyle. Ul Poltawa ölkäseneñ Keçe Pereşçepkino awılı yanında tabılğan.
===İdel Bolğarı - Qotrağ warisları===
Elegräk yıllarda bolğarlarnıñ Qotrağ citäkçelegendäge öçençe törkeme Qubrat ülgännän soñ Urta [[İdel]] buyına kitkän dip yazalar ide. Läkin andıy xanzadäneñ bulmawı, ä qotrağlar qäbiläse genä yäşäwe fändä isbatlandı inde. Şunıñ östenä, arxeologik tikşerenülär kürsätkänçä, [[Tatarstan]] yaqlarına bolğarlar '''VII ğasır urtasındağı''' bez taswirlağan waqiğalardan soñ uq kilep çıqmağannar äle. Azov buyında häm şul tirä töbäklärdä qalğan bolğarlar xäzär qäbiläläre berläşmäsenä kergännär häm alar belän, ayırata alannar belän berlektä, yuğarıda äytelgän Saltı-Mayaq arxeologik kul'turasın barlıqqa kitergännär häm VIII yöz azağına tikle diärlek şunda yäşägännär.
 
* Повесть временных лет. М.-Л., 1950. Ч. 1-2; Полное собрание русских летописей. М., 1949. Т. 2; М., 1962. Т. 1, вып. 2.
* Волжская Булгария и Русь. Казань, 1986.
 
[[Төркем: Tarix]]
[[Төркем: Däwlätara mönäsäbätläreTarix]]
[[Төркем:Däwlätara Tatarstan taríxımönäsäbätläre]]
[[Төркем:Tatarstan Tarixtaríxı]]
 
[[af:Groot-Bulgaarse Ryk]]
[[az:Böyük Bolqar xanlığı]]
12 122

правки