«Үсемлекләр» битенең юрамалары арасында аерма

531 байт убрано ,  8 ел элек
төзәтмә аңлатмасы юк
к (робот өстәде: fy:Plant)
| wikispecies = Plantae
}}
'''Үсемлекләр''' ({{lang-la|Plantae}} яки {{lang-la|Vegetabilia}}) — күпкүзәнәкле [[организм]]нарының төп [[төр (биология)|төр]]ләренеңтөрләренең берсе. Еш кына үсемлекләргә шулай ук [[суүсемнәр]]не кертәләр.
 
Хәзерге [[дөнья]]дадөньяда үсемлекләрнең 350 [[мең]]нәнмеңнән артык төре исәпләнә. Алар [[планета]] [[биомасса]]сыныңбиомассасының, ягъни анда яшәүче барлык тере организм­ләр — [[Җир]] йөзендәге [[органик матдә]]нематдәне төп җитештерүчеләр ''([[продуцентлар]])''.
 
Хәзерге [[чор]] [[флора]]сынфлорасын күп төрле [[төзе­леш]]лелешле һәм экологик [[үзенчәлек]]леүзенчәлекле үсем­лек организмнар барлыкка китерә. Мә­сәлән, [[түбән төзелешле үсемлекләр]] — [[суүсемнәр]]нең [[тән]]етәне [[орган]]наргаорганнарга бүлгә­ләнмәгән, ә [[югары төзелешлеләр]]нең ''([[мүкләр]], [[плауннар]], [[наратбашлар]], [[аба­галар]], [[ачыкорлыклылар]] һәм [[ябыкор­лыклылар]]'') [[тамыр]]ытамыры, [[сабак|сабагы]] һәм [[яфрак|яфрагы]] була. [[Экология]]се ягыннан үсемлекләр [[яктылык]] яратучыларга һәм [[күләгә]] яра­тучыларга, [[дым]]лыдымлы ''(тропик, субтропик)'' яки [[корылык|коры]] [[җир]]дәҗирдә үсүчеләргә бүленә.
 
Төрле [[климат]] [[зона]]ларындазоналарында нәкъ менә төрле үсемлекләр [[бергәлек]]ләребергәлекләре биомнар­ның [[структура]]сынструктурасын билгели. [[Биом]] — бил­геле бер [[җирлек]]тәҗирлектә: [[тундра]]да, [[яфраклы урман]], [[дала]], [[тропик урманнар]], [[саванна]] һ. б. [[урын]]нардаурыннарда таралган тере организм­нар ''([[хайваннар]], үсемлекләр, [[гөмбәләр]] һәм [[микроорганизмнар]]'') җыелмасы ул.
[[Файл:Ferns02.jpg|thumb|270px|left|[[Абагалар]]]]
Әмма гаять [[күптөрлелек]]кәкүптөрлелеккә ия булула­рына карамастан, үсемлек организмнар­ның [[уртак]] билгеләре бар, алар җыены­сы бергә үсемлекләрне [[терек табигать­]]нең башка [[патшалык|патшалыгы]] [[вәкил]]ләреннәнвәкилләреннән аерып тора.
 
1. Үсемлек организмнар — барысы да '''[[автотрофлар]]''', һәм алар '''[[фотосинтез]]га''' сәләтле, ягъни [[яктылык энергиясе]] исәбенә [[органеорга­ник булмаганмолекулалардан молекула]]лардан [[органик молекула]]лармолекулалар барлыкка китерәләр. Шуның аркасында үсемлекләрдә [[матдәләр алмашы]] [[процесс]]ларынпроцессларын­да, [[матдә]]ләрнеңматдәләрнең [[таркалу]]ынатаркалуына караганда, органик [[молекула]]ларныңмолекулаларның [[биологик синтез]]ысинтезы [[реакция]]ләререакцияләре [[өстенлек]] итә. [[Нәтиҗә]]дәНәтиҗәдә үсемлекләр барлык [[гетеротроф организмнар]], шул исәптән [[хайваннар]] [[туклану]]ытуклануы өчен кирәкле органик биомассаны барлыкка китерәләр.
2. Үсемлекләрнең [[пластидлар]]да ясала торган үзенчәлекле [[пиг­мент]]лары, мәсәлән '''[[хлоропласт|хлрофилы]]''' бар. Башка пигментлар — [[кыз­гылт- сары]] һәм [[кызыл]] [[каротиноид]]ларкаротиноидлар [[яфрак]]ларяфраклар саргайганда барлыкка килә һәм үсемлекнең аерым [[өлеш]]ләренәөлешләренә ([[җимеш]]енәҗимешенә, [[чәчәк|чәчәгенә]]) төрле [[төс]] бирә. Бу пигментлар, [[фотосинтез]]дафотосинтезда катнашып, үсемлекнең [[тереклек]] [[эшчәнлек|эшчәнлегендә]] мөһим [[роль]] уйный.
[[Файл:Plant_cell_structure_svg.svg|thumb|270px|right|Үсемлек күзәнәгенең төзелеше]]
3. Үсемлек организмының тереклек эшчәнлеге процессларын үсемлек [[гормон]]нарыгормоннары — '''[[фитогормоннар]]''' көйли. Аларның үзара [[тәэсир]] итешүе үсемлекнең [[үсү]]енүсүен, [[үсеш]]енүсешен һәм башка [[физиологик процесс]]ларныпроцессларны тәэмин итә. Моның [[мисал]]ымисалы булып үсемлекнең картайган [[тукыма]]ларындатукымаларында барлыкка килә торган [[этилен]] яки үсүне [[тизләтү]]четизләтүче матдәләр — [[ауксин]]нарауксиннар хезмәт итә. Фитогормоннар бик аз [[микъдар]]дамикъдарда синтезлана һәм организмның [[үткәргеч системасы]] буйлап күчә.
4. Үсемлек күзәнәкләре [[цитоплазма мембранасы]]ның тышкы ягында урнашкан калын күзәнәк диварыстенкасы белән әйләндереп алынган. Ул башлыча [[целлюлоза]]дан тора. Мондый [[күзәнәк тышчасы]] булу — үсемлекләргә генә хас үзенчәлек: хайваннарда ул юк. Һәрбер үсемлек күзәнәгенең каты [[тышча]]сытышчасы үсемлекләрнең [[хәрәкәтчәнлек|хәрәкәтчәнлеген]] нык [[киметү|киметә]]. Нәтиҗәдә үсемлек организмының туклануы һәм [[сулау|сулавы]] аның [[әйләнә-тирәлек]] белән [[бәйләнеш]]тәбәйләнештә булган [[тән өслеге]]нәөслегенә бәйле булып кала. Ә бу исә, [[эволюция про­цессы]]нда үсемлекләрнең тәне хайваннарныкытәне—хайваннарныкы белән чагыштыр­ганда, ныграк [[бүлгәләнү]]гәбүлгәләнүгә[[тамыр системасы]]ныңсистемасының һәм [[бәбәк]]ләрбәбәкләр­нең [[тармаклану]]ынатармаклануына китерә.
5. Үсемлекләрнең матдәләр алмашында даими ясала торган [[продукт]] — '''[[күзәнәк сыекчасы]]'''. Бу — төрле органик ''([[аминокисло­талар]], [[аксымнар]], [[углеводлар]], [[органик кислоталар]], туплау матдә­ләре)'' һәм органик булмаганнеорганик ''([[нитратлар]], [[фосфатлар]], [[хлоридлар]])'' матдәләр [[эремә]]сеэремәсе. [[Цитоплазма]]даЦитоплазмада җыелып, [[күзәнәк сыекчасы]] эчке [[басым]]ныбасымны арттыра, [[күзәнәк дивары]]нстенкасын киерелдерә. Бу [[тургор]] дип атала. Тургор үсемлек тукымаларына [[ныклык]] бирә.
6. Үсемлекләргә [[чик]]сезчиксез үсү хас: алар [[гомер]] буена үсә, зурая. Үсемлекләр патшалыгы организмнарның ике зур төркемен:
түбән төзелешле һәм югары төзелешле үсемлекләрне үз эченә ала. Алар төзелешендәге һәм тереклек эшчәнлегендәге принципиаль үзенчәлекләр белән нык аерылып торалар.
 
33 970

правок