«Татарстан фәне» битенең юрамалары арасында аерма

5469 байт добавлено ,  8 ел элек
к
Әлифбаны алмаштыру
к (Әлифбаны алмаштыру)
{{töpçek}}
Безнең төбәктә тупланган белемнәрне системага салырга омтылу Идел буе Болгарында ук башланган: тарих (Ягкуб бине Ногман), дин гыйльме, әдәп, әхлак (Хуҗа Әхмәд, Борханеддин Ибрахим бине Йосыф әл-Болгари, Сөләйман бине Давд), ш.у. география, математик, астрономия, [[химия]], медицина (Таҗетдин һәм Хәсән ибне Юныс әл-Болгәрилар) өлкәсендә хезмәтләр билгеле. Монголлар яулап алганнан соң, Идел буе Болгарында фән үсеше тукталып кала. 13 йөз ахырларыннан Алтын Урданың башкаласы Сарай әл-МәхУрысә шәһәре мәдәни һәм фәнни тормыш үзәгенә әверелә: андагы гыйльми-рухани катлавның шакти өлешен Идел буе Болгарыннан чыккан кешеләр тәшкил итә. Дин гилме, математик, географи, астрономи, медисин х.б. фәннәр дә үсә. Н.Коперник б-н Ж.Брунога кәдәр үк инде Сәйф Сараиның "Сөхәйл вә Гөлдерсен" ([[1394]]) поемасында Җирнең Кояш тирәли әйләнүе турында фикер әйтелә. Яңа заман фәне хәзерге Татарстан терр-ясендә 18 йөзнең 1 яртысыннан үсә башлый. Петербур ФАнең системалы фәнни-тикшеренү ешләре планына [[Идел-Урал]] төбәген өйрәнү еше кертелә. 1730 елларда Г.Ф.Миллер, С.М.Гмелин х.б., 1760 елларда И.И.Лепйохин, П.С.Паллас, И.И.Георги х.б. катнашында үткәрелгән академик експедисилар нәтиҗәсе буенча Казан төбәге тарихына, етнографисына, мәдәниәтенә караган хезмәтләр: П.И.Рычковның "Борынгы һәм урта заманнардагы Казан тарихына бер караш" - "Опыт Казанской истории древних и средних времйон" (1767), Г.Ф.Миллерның "Казан губернасында яшәүче [[Чирмеш]], [[Чуаш]] һәм арлар ише мәҗүси халыкларны тасвирлав" - "Описание живушчих в Казанской губернии языческих народов, яко то черемис, чуваш и вотьяков" (1791) х.б. китаплар дөнья күрә. Казандагы Беренче ир балалар гимназисы (1758), аннары Казан ун-ты (1804) ачылу фәнни интеллигенси кадрларын, ш.и. Татарлардан да зиалы затлар (Н.М. һәм Л.Н.Ибрахимовлар, Хәлфиннәр х.б.) әзерләү, ш.у. күп кенә фәнни мәктәпләр (к. Казан математик фәнни мәктәпләре, Казан астрономи фәнни мәктәбе, Казан метеорологи фәнни мәктәбе, Казан хими фәнни мәктәбе, Казан мед. мәктәпләре, Казан геология фәнни мәктәбе, Казан лингвистик фәнни мәктәбе, Казан ветеринар фәнни мәктәпләре) ешен башлап җибәрү өчен нигез булып тора. 19 йөзнең 2 нче яртысында Казанда күп кенә фәнни җәмгиәтләр барлыкка килә - Казан табибләр җәмгиәте (1868), Табигатчылар җәмгиәте (1869), Археологи, тарих һәм етнографи җәмгиәте (1878). Соңгысының ешендә Татар гәлимнәреннән Ш.Мәрҗәни, К.Насири, Г.Әхмәрев актив катнаша. 19 йөз ахыры - 20 йөз башларында Казан Рәсәйдә, Мәскәү б-н С.-Петербургтан кала, өченче зур фәнни үзәккә әверелә. 1920-30 елларда югары уку йортлары, фәнни-тикшеренү оешмалары саны арта. 1919 елда Казан политехник ин-ты, 1920 дә Казан клиник ин-ты (ГИДУВ), 1921 дә Гилми Үзәк, 1922 дә Казан совет төзелеше, авыл хуҗалыгы һәм урманчылык ин-тлары, 1926 да Казан чукрак-телсезләр ин-ты, Казан коммунәл төзелеш, Казан мед., Казан хим.-технол. һәм Казан енергетик ин-тлары, 1931 дә Казан йүридик, финанс-иктисад һәм Казан укытучылар ин-тлары, 1932 дә Казан авиаси ин-ты, 1939 елда ТАССР ХКС каршында Татар теле һәм әдәбияты фәнни-тикшеренү ин-ты (к. Тел, әдәбият һәм сәнгәт институты) оештырыла. Тарих, етнографи, археологи, тел, әдәбият х.б. белемнәрнең проблемнарын тирәнтен тикшеренү эшләре киң җәелә, бу мәсәләләрне өйрәнүдә Җ.Җ.Вәлиди, Г.С.Гөбәйдуллин, Г.Г.Ибрахимов, Н.Н.Фирсов, В.А.Богородиский, В.Ф.Смолин, Г.М.Рәхим, Г.Ш.Шәрәф, Г.Ә.Нигмәти, Г.Х.Алпаров, М.Г.Худьяков, Н.Ф.Кәлинин, Н.И.Вороб'йов х.б. катнаша. бөек Ватан сугышы елларында СССР ФА гилми оешмаларының бер өлеше Казанга эвакуацияләнә (к. СССР Фәннәр академисы), республик башкаласына 1884 фәнни хезмәткәр, ш.и. СССР ФАнең 93 хакики һәм мөхбир әгзасы күчеп килә, алар арасында И.П.Бардин, С.И.Вавилов, Б.Д.Греков, Н.Д.Зелинский, А.Ф.Иоффе, П.Л.Кәпитса, М.В.Келдыш, В.А.Көтелников, Г.М.Кржижановский, А.Н.Крылов, Л.В.Ландав, С.С.Намйоткин, А.Н.Несмеянов, С.П.Обнорский, Л.А.Орбели, А.Е.Порай-Көшис, Н.Н.Семйонов, С.Л.Соболев, Е.В.Тарле, А.Е.Ферсман, Я.И.Френкел, Е.А.Чудаков, О.Ю.Шмидт була. Күренекле гәлимнәр б-н бергә эшләү җирле фәнни кадрларның иҗади үсүенә, фундаментәл фәннәр өлкәсендә тикшеренүләр алып баруда актифлашып китүенә ярдәм итә. Казанда яңа төр кораллар ешләнә. В.П.Глушко, С.П.Королйов, В.М.Петляков, А.Н.Туполев х.б. яңа тип хәрби самолетлар, реактив двигательләр, И.В.Курчатов, А.П.Александров х.б. атом-төш коралы булдыру өлкәсендә еш алып баралар. 1945 елда СССР ФАнең Казан филиалы оештырыла (к. РФАнең Казан гилми үзәге). Ул биш фәнни-тикшеренү ин-тын - Биологи, Геологи, Физик-техник, Хими, Тел, әдәбият һәм тарих ин-тларын һәм су хуҗалыгы проблемнары, енергетик, фәнни-техник пропаганда бүлекләрен үз еченә ала (к. Казан биологи институты, Казан физик-техник институты, Оргәник һәм физик хими институты, Руда булмаган файдалы казылмалар геологисы үзәк институты, Тел, әдәбият һәм тарих институты). 1950-70 елларда башкалада һәм републикның бүтән шәһәрләрендә күп кенә тармаклардагы зур фәнни-тикшеренү ин-тлары: Казан авиаси технологисы һәм җитештерүне оештыру институты, Үзәктән кугыч һәм роторлы компрессорлар институты, "ГИПО", Татарстан нефт машиналары төзү институты, Вакуум машиналары төзү институты, Махсус төр кавчуклар институты ачыла, алар фундаментәл фәннәрне үстерүгә, ш.у. сәнәгәт һәм авыл хуҗалыгы өлкәсендә күтәрелгән проблемнарны хәл итүгә әхәмиәтле өлеш кертәләр. Күп кенә яңа зур фәнни мәктәпләр барлыкка килә (к. Хәрәкәт тотрыклылыгы теориясе Казан фәнни мәктәбе, Кайтма кыри мәсәләләрнең Казан фәнни мәктәбе, Казан радиоспектроскопия фәнни мәктәбе, Казан гидроаеромеханик фәнни мәктәбе, Җирасты гидромеханигының Казан фәнни мәктәбе). Татарстан гәлимнәре аеруча актуал фәнни һәм халык хуҗалыгы өчен әхәмиәтле мәсәләләрне хәл итүгә шакти зур өлеш кертә. Алар тарафыннан физикны, техникны, югары молекуляр кушылмалар химисын, нефт химисын, табиги кушылмаларны, Татарстан һәм Урта Идел буеның җир астын, туфрак белемен, үсемлекләр физиологисын, зоологи, медисин, Татар теле һәм әдәбияты белемнәрен, ТР тарихын х.б. өйрәнү өлкәсендә күпкырлы еш алып барыла. Фәнни казанышлары б-н киң танылган гәлимнәр: хими өлкәсендә - А.Е. һәм Б.А.Арбузовлар, Г.Х.Камай, П.А.Кирпичников, А.И.Коновалов, А.Н.Пудовик; физик-математик фәннәрендә - С.А.Әлтшулер, А.Д.Дубьяго, Б.М.Козырев, Б.Л.Лаптев, В.В.Морозов, Х.М.Мөштәри, А.П.Норден, М.Т.Нужин, А.З.Петров, Х.С.Салихов, Г.Г.Тумашев; биологида - А.М.Алексейев, Н.И.Ливанов, А.В.Кибяков, В.А.Попов, И.А.Тарчевский; геологида - И.Г.Йосыпов, Л.М.Мирополский, Р.Х.Мөслимев, Е.И.Тихвинскаья, В.П.Тронов; медисинда - С.М.Алексейев, В.Г.Груздев, И.В.Домрачйов, Д.М.Зөбәйерев, М.К.Михайлов, Ю.А.Ратнер, Л.М.Рахлин, М.З.Сигәл, Ә.Г.Терегулов, М.Х.Фәйзуллин, Л.И.Шулутко; авыл хуҗалыгы һәм ветеринарида - К.Г.Бол', Б.И.Гөризонтов, Х.Г.Гиззәтуллин, В.П.Мосолов, Г.З.Равилев, А.П.Студенсов, М.П.Тушнов, И.В.Үтәй, Н.Җ.Хаҗипов, Р.Р.Хөсәйенев, А.Г.Җиханшин; хуманитар фәннәр өлкәсендә - Я.Г.Абдуллин, А.Г.Әхмәдуллин, Е.П.Бусыгин, М.И.Габдрахманов, М.Х.Гайнуллин, Ф.Г.Гәлимуллин, Т.Н.Гәлиуллин, Ф.Ә.Гәниев, М.Г.Госманов, Х.Г.Госманов, И.П.Йырмолаев, М.З.Зәкиев, Ә.Г.Кәримуллин, А.Л.Литвин, М.И.Мәхмүтев, Х.Й.Миңнегулов, Ш.Ф.Мөхәммәдьяров, Г.В.Мөхәммәтҗанова, Ә.Г.Мөхәммәдиев, М.К.Мөхәррәмев, Р.И.Нәфиков, И.З.Нуруллин, Г.Ф.Саттаров, Ф.С.Сафиуллина, И.Р.Тахиров, Д.Г.Тумашева, Р.Г.Фәхретдинев, В.Х.Хаков, А.Х.Халиков, Г.М.Халит, Р.С.Хәкимев, М.Х.Хәсәнев, Н.Ш.Хисамов, Н.Г.Йүзиев, Х.Х.Ярми. Е.К.Завойский тарафыннан электрон парамагнит резонансы күренешен ачу дөньякүләм әхәмиәткә ия казаныш санала. 1992 елда републиктагы югары уку йортлары, академик һәм тармак фәннәре җирлегендә Татарстан Републигы Фәннәр академисы оештырыла. Аның 7 бүлегендә тарих, филологи, фәлсәфә, сәясәт белеме, психологи, педагогик, сәнгәт, хокук белеме, биологи, медисин, математик, механик һәм машиналар төзелеше, физик, енергетик, Җир турындагы фәннәр, хими һәм хими технологилары х.б. буенча әйдәп баручы белгечләр туплана. ТР ФАнең Көньяк-Көнчыгыш регионәл фәнни үзәге (1998, Бөгелмә ш.) һәм Улянов регионәл бүлеге (1999) төзелә. 2002 елда ТРда 972 фән докторы һәм 5400 фән кандидаты, Рәсәй ФАнең 4 хакики һәм 6 мөхбир әгзасы, ТР ФАнең 34 хакики һәм 65 мөхбир, 10 шәрәфле әгъзасы ешли. Републик гәлимнәре ТРның дәүләт иктисади һәм иҗтимаги алгарыш програмын, аның төп кануннарын, әйләнә-тирә мөхитне саклау, җир асты, нефт һәм газ, мәгәриф, фән һәм фәнни ешчәнлек хакындагы законнарны ешләүдә актиф катнаша. Татарстан гәлимнәре дөнья фәне б-н интенсив багланыш урнаштыра, 1990 еллар дәүамында Еуропа, Азия һәм Америк илләренең академилары һәм фәнни үзәкләре б-н 20 дән артык килешү төзелә. Н.И.Лобачевский исемендәге халыкара бүләк, Е.К.Завойский исемендәге халыкара бүләк, Халыкара Арбузов бүләге, ш.у. ТР ФАнең күренекле гәлимнәр Ш.Мәрҗани, Г.Х.Камай, Х.М.Мөштәри, В.А.Енгелгәрдт, Ә.Г.Терегулов, К.Г.Бол', В.П.Мосолов исемендәге бүләкләр булдырыла.
Bezneñ töbäktä tuplanğan belemnärne sistemağa salırğa omtılu İdel buyı Bolğarında uq başlanğan: tarix (Yağqub bine Noğman), din ğilme, ädäp, äxlaq (Xuca Äxmäd, Borhaneddin İbrahim bine Yosıf äl-Bolğarí, Söläyman bine Dawd), ş.u. geografí, matematík, astronomí, [[kimiä]], medisín (Tacetdin häm Xäsän ibne Yunıs äl-Bolğärilar) ölkäsendä xezmätlär bilgele. Monğollar yawlap alğannan soñ, İdel buyı Bolğarında fän üseşe tuqtalıp qala. 13 yöz axırlarınnan Altın Urdanıñ başqalası Saray äl-MäxUrısä şähäre mädäni häm fänni tormış üzägenä äwerelä: andağı ğilmi-ruxaní qatlawnıñ şaqtí öleşen İdel buyı Bolğarınnan çıqqan keşelär täşkil itä. Din ğilme, matematík, geografí, astronomí, medisín h.b. fännär dä üsä. N.Kopernik b-n J.Bruno'ğa qädär ük inde Säyf Saraínıñ "Söhäyl wä Göldersen" ([[1394]]) poemasında Cirneñ Qoyaş tiräli äylänüe turında fiker äytelä. Yaña zaman fäne xäzerge Tatarstan terr-yäsendä 18. yözneñ 1. yartısınnan üsä başlí. Peterbur FAneñ sistemalı fänni-tikşerenü eşläre planına [[İdel-Ural]] töbägen öyränü eşe kertelä. 1730 yıllarda G.F.Miller, S.M.Gmelin h.b., 1760 yıllarda İ.İ.Lepyoxin, P.S.Pallas, İ.İ.Georgi h.b. qatnaşında ütkärelgän akademík ekspedisílar näticäse buyınça Qazan töbäge taríxına, etnografísına, mädäniätenä qarağan xezmätlär: P.İ.Rıçqovnıñ "Borınğı häm urta zamannardağı Qazan taríxına ber qaraş" - "Opıt Qazansqoy istorii drevnix i srednix vremyon" (1767), G.F.Millernıñ "Qazan ğubernasında yäşäwçe [[Çirmeş]], [[Çuaş]] häm arlar işe mäcüsi xalıqlarnı taswirlaw" - "Opísanie jiwuşçix v Qazansqoy ğubernii yazıçeskix narodov, yaqo to çeremis, çuwaş i wotyaqov" (1791) h.b. kitaplar dönya kürä. Qazandağı Berençe ir balalar gimnazísı (1758), annarı Qazan un-tı (1804) açılu fänni intelligensí qadrların, ş.i. Tatarlardan da zíalı zatlar (N.M. häm L.N.İbrahímovlar, Xälfinnär h.b.) äzerläw, ş.u. küp kenä fänni mäktäplär (k. Qazan matematík fänni mäktäpläre, Qazan astronomí fänni mäktäbe, Qazan meteorologí fänni mäktäbe, Qazan ximí fänni mäktäbe, Qazan med. mäktäpläre, Qazan geologí fänni mäktäbe, Qazan lingvistík fänni mäktäbe, Qazan veterinarí fänni mäktäpläre) eşen başlap cibärü öçen nigez bulıp tora. 19 yözneñ 2 nçe yartısında Qazanda küp kenä fänni cämğiätlär barlıqqa kilä - Qazan tabiblär cämğiäte (1868), Tabíğatçılar cämğiäte (1869), Arxeologí, tarix häm etnografí cämğiäte (1878). Soñğısınıñ eşendä Tatar ğälimnärennän Ş.Märcäni, Q.Nasírí, G.Äxmärev aktíf qatnaşa. 19 yöz axırı - 20 yöz başlarında Qazan Räsäydä, Mäskäw b-n S.-Peterburgtan qala, öçençe zur fänni üzäkkä äwerelä. 1920-30 yıllarda yuğarı uqu yortları, fänni-tikşerenü oyışmaları sanı arta. 1919 yılda Qazan politexník in-tı, 1920 dä Qazan klinik in-tı (GİDUV), 1921 dä Ğilmi Üzäk, 1922 dä Qazan sowet tözeleşe, awıl xucalığı häm urmançılıq in-tları, 1926 da Qazan çuqraq-telsezlär in-tı, Qazan kommunäl tözeleş, Qazan med., Qazan xim.-texnol. häm Qazan energetík in-tları, 1931 dä Qazan yüridik, finans-iqtisad häm Qazan uqıtuçılar in-tları, 1932 dä Qazan avíasí in-tı, 1939 yılda TASSR XKS qarşında Tatar tele häm ädäbiätı fänni-tikşerenü in-tı (k. Tel, ädäbiät häm sänğät institutı) oyıştırıla. Tarix, etnografí, arxeologí, tel, ädäbiät h.b. belemnärneñ problemnarın tiränten tikşerenü eşläre kiñ cäyelä, bu mäsälälärne öyränüdä C.C.Wälidi, G.S.Ğöbäydullin, G.G.İbrahímov, N.N.Firsov, V.A.Boğorodískiy, V.F.Smolin, G.M.Räxim, G.Ş.Şäräf, G.Ä.Niğmäti, G.X.Alparov, M.G.Xudyaqov, N.F.Qälinin, N.İ.Worob'yov h.b. qatnaşa. Böyek Watan suğışı yıllarında SSSR FA ğilmi oyışmalarınıñ ber öleşe Qazanğa evakuasílana (k. SSSR Fännär akademísı), republík başqalasına 1884 fänni xezmätkär, ş.i. SSSR FAneñ 93 xaqíqí häm möxbir äğzası küçep kilä, alar arasında İ.P.Bardin, S.İ.Wawílov, B.D.Greqov, N.D.Zelinskiy, A.F.İoffe, P.L.Qäpitsa, M.V.Keldış, V.A.Qötelniqov, G.M.Krjijanovskiy, A.N.Krılov, L.V.Landaw, S.S.Namyotkin, A.N.Nesmeyänov, S.P.Obnorskiy, L.A.Orbeli, A.E.Poray-Qöşis, N.N.Semyonov, S.L.Sobolev, E.V.Tarle, A.E.Fersman, Yä.İ.Frenkel, E.A.Çudaqov, O.Yu.Şmidt bula. Kürenekle ğälimnär b-n bergä eşläw cirle fänni qadrlarnıñ icadi üsüenä, fundamentäl fännär ölkäsendä tikşerenülär alıp baruda aktíflaşıp kitüenä yärdäm itä. Qazanda yaña tör qorallar eşlänä. V.P.Gluşqo, S.P.Qorolyov, V.M.Petlyäqov, A.N.Tupolev h.b. yaña tip xärbi samolyotlar, reaqtiv dwiğätellär, İ.V.Qurçatov, A.P.Aleksandrov h.b. atom-töş qoralı buldıru ölkäsendä eş alıp baralar. 1945 yılda SSSR FAneñ Qazan filialı oyıştırıla (k. RFAneñ Qazan ğilmi üzäge). Ul biş fänni-tikşerenü in-tın - Biologí, Geologí, Fizík-texník, Ximí, Tel, ädäbiät häm tarix in-tların häm su xucalığı problemnarı, energetík, fänni-texnik propağanda büleklären üz eçenä ala (k. Qazan biologí institutı, Qazan fizík-texník institutı, Orğänik häm fizik ximí institutı, Ruda bulmağan faydalı qazılmalar geologísı üzäk institutı, Tel, ädäbiät häm tarix institutı). 1950-70 yıllarda başqalada häm republíknıñ bütän şähärlärendä küp kenä tarmaqlardağı zur fänni-tikşerenü in-tları: Qazan avíasí texnologísı häm citeşterüne oyıştıru institutı, Üzäktän quğıç häm rotorlı qompressorlar institutı, "GİPO", Tatarstan neft maşínaları tözü institutı, Waquum maşínaları tözü institutı, Maxsus tör qawçuqlar institutı açıla, alar fundamentäl fännärne üsterügä, ş.u. sänäğät häm awıl xucalığı ölkäsendä kütärelgän problemnarnı xäl itügä ähämiätle öleş kertälär. Küp kenä yaña zur fänni mäktäplär barlıqqa kilä (k. Xäräkät totrıqlılığı teorísı Qazan fänni mäktäbe, Qaytma qırí mäsälälärneñ Qazan fänni mäktäbe, Qazan radíospektrosqöpiä fänni mäktäbe, Qazan gidroaeromexaník fänni mäktäbe, Cirastı gidromexanígınıñ Qazan fänni mäktäbe). Tatarstan ğälimnäre ayıruça aktual fänni häm xalıq xucalığı öçen ähämiätle mäsälälärne xäl itügä şaqtí zur öleş kertä. Alar tarafınnan fizíknı, texníknı, yuğarı molequlyar quşılmalar ximísın, neft ximísın, tabiği quşılmalarnı, Tatarstan häm Urta İdel buyınıñ cir astın, tufraq belemen, üsemleklär fiziologísın, zoologí, medisín, Tatar tele häm ädäbiätı belemnären, TR taríxın h.b. öyränü ölkäsendä küpqırlı eş alıp barıla. Fänni qazanışları b-n kiñ tanılğan ğälimnär: ximí ölkäsendä - A.E. häm B.A.Arbuzovlar, G.X.Kamay, P.A.Kirpiçniqov, A.İ.Qonowalov, A.N.Pudovík; fizík-matematík fännärendä - S.A.Ältşuler, A.D.Dubyağo, B.M.Qozırev, B.L.Laptev, V.V.Morozov, X.M.Möştäri, A.P.Norden, M.T.Nujin, A.Z.Petrov, H.S.Salíxov, G.G.Tumaşev; biologída - A.M.Alekseyev, N.İ.Liwanov, A.V.Kibyäqov, V.A.Popov, İ.A.Tarçevskiy; geologída - İ.G.Yosıpov, L.M.Miropolskiy, R.X.Möslimev, E.İ.Tixwinsqaya, V.P.Tronov; medisínda - S.M.Alekseyev, V.G.Gruzdev, İ.V.Domraçyov, D.M.Zöbäyerev, M.K.Mixaylov, Yu.A.Ratner, L.M.Raxlin, M.Z.Siğäl, Ä.G.Tereğulov, M.X.Fäyzullin, L.İ.Şulutqo; awıl xucalığı häm veterinarída - K.G.Bol', B.İ.Ğörizontov, X.G.Ğízzätullin, V.P.Mosolov, G.Z.Rawilev, A.P.Studensov, M.P.Tuşnov, İ.V.Ütäy, N.C.Xacípov, R.R.Xösäyenev, A.G.Cihanşin; humanitar fännär ölkäsendä - Yä.G.Abdullin, A.G.Äxmädullin, E.P.Busığín, M.İ.Ğabdraxmanov, M.X.Ğaynullin, F.G.Ğälimullin, T.N.Ğäliullin, F.Ä.Ğäniev, M.G.Ğosmanov, X.G.Ğosmanov, İ.P.Yırmolayıv, M.Z.Zäkiev, Ä.G.Kärimullin, A.L.Litwin, M.İ.Mäxmütev, X.Y.Miñneğulov, Ş.F.Möxämmädyarov, G.V.Möxämmätcanowa, Ä.G.Möxämmädiev, M.K.Möxärrämev, R.İ.Näfíqov, İ.Z.Nurullin, G.F.Sattarov, F.S.Safíullina, İ.R.Tahírov, D.G.Tumaşewa, R.G.Fäxretdinev, V.X.Xaqov, A.X.Xalíqov, G.M.Xalit, R.S.Xäkimev, M.X.Xäsänev, N.Ş.Xisamov, N.G.Yüziev, X.X.Yärmi. E.K.Zawoyskiy tarafınnan elektron paramağnit rezonansı küreneşen açu dönyaküläm ähämiätkä iä qazanış sanala. 1992 yılda republíktağı yuğarı uqu yortları, akademík häm tarmaq fännäre cirlegendä Tatarstan Republígı Fännär akademísı oyıştırıla. Anıñ 7 bülegendä tarix, filologí, fälsäfä, säyäsät beleme, psixologí, pedagogík, sänğät, xoquq beleme, biologí, medisín, matematík, mexaník häm maşínalar tözeleşe, fizík, energetík, Cir turındağı fännär, ximí häm ximí texnologíları h.b. buyınça äydäp baruçı belgeçlär tuplana. TR FAneñ Könyaq-Könçığış regionäl fänni üzäge (1998, Bögelmä ş.) häm Ulyänov regionäl bülege (1999) tözelä. 2002 yılda TRda 972 fän doktorı häm 5400 fän qandidatı, Räsäy FAneñ 4 xaqíqí häm 6 möxbir äğzası, TR FAneñ 34 xaqíqí häm 65 möxbir, 10 şäräfle äğzası eşli. Republík ğälimnäre TRnıñ däwlät iqtisadi häm ictimağí alğarış programın, anıñ töp qanunnarın, äylänä-tirä moxitne saqlaw, cir astı, neft häm ğaz, mäğärif, fän häm fänni eşçänlek xaqındağı zaqonnarnı eşläwdä aktíf qatnaşa. Tatarstan ğälimnäre dönya fäne b-n intensiv bağlanış urnaştıra, 1990 yıllar däwamında Europa, Aziä häm Amerík illäreneñ akademíları häm fänni üzäkläre b-n 20 dän artıq kileşü tözelä. N.İ.Lobaçevskiy isemendäge xalıqara büläk, E.K.Zawoyskiy isemendäge xalıqara büläk, Xalıqara Arbuzov büläge, ş.u. TR FAneñ kürenekle ğälimnär Ş.Märcani, G.X.Kamay, X.M.Möştäri, V.A.Engelğärdt, Ä.G.Tereğulov, K.G.Bol', V.P.Mosolov isemendäge büläklär buldırıla.
11 831

правка