«Tatar tele» битенең юрамалары арасында аерма

17 байт добавлено ,  16 ел элек
төзәтмә аңлатмасы юк
'''Tatar tele''' (''Tatarça'') dip [[Törki tellärtele]]neñ berse[[İdel-Ural]]da töp söylämen atílar.
Tatarça haman da [[Tatarstan]]da ğına räsmi tel bulıp yöri. Tatarça (yäğni Tatarçağa bik oxşaş telendä) [[İdel-Ural]] belän [[Qawqaz]]da söyläşälär. [[Qazaqstan]]da da Tatarça söyläşüçelär citärlek. Qawqazda Tatar tele [[Qumıq]] tele bulıp atala.
 
{{tel|isem=Tatar tele|üzisem=Tatarça
|ğäilätöse=yellowgreen
|söyläşüçe=8 million|däräcä=95
|ğäilä=[[Altay telläre]] (bäxäsle)
:[[Törki tellärtele]]
::Tön-batış
:::Ural
 
== Qullanılu ==
Tatarça [[Tatarstan]]da ğına räsmi tel bulıp yöri. [[Törki tele]]neñ [[Qawqaz]]da qullanıla torğan söyläme dä Tatarçağa bik yaqın, ul anda [[Qumıqça]]/[[Alança]] atala.
 
Tatar tele xalıqara qullanuda yöri torğan tel. Tatar telendä [[Tatarlar]] ğına tügel, [[İdel-Ural]]nıñ başqa [[xalıqlar]] da söyläşälär, alar arasında: [[BaşqortlarBaşqort]], [[ÇuaşlarÇuaş]], [[UdmurtlarUdmurt]], [[ÇirmeşlärÇirmeş]], [[QazaqlarQazaq]], w.b.[[Äzeri]], [[UrıslarÄrmän]]da, [[YähüdlärYähüd]] Tatarçaw.b. söyläşäwçexalıqlar keşeläre. [[Urıs]]lar arasında da Tatarça söyläşüçeläre bar, ämma bik azäz ğınagenä.
 
== Töp cirle söylämnär ==
 
Tatar teleneñ şaqtí küp söyläşü törläre bar: [[Qumıqça]], [[Qırımça]], [[Başqortça]], [[Seberçä]] w.bwä başqalar. XäzergeBügönge fänfäni büleneş buyınça [[Qumıqça]], [[Başqortça]] häm [[Qırımça]] söylämnärsöylämnäre ayırım tellär bulıpdip tä sanalalarsanılar. [[Qazan]]dağı söyläşü ädäbi bulıp sanala.
 
== Älifba ==
 
Bügönge “Yañalif” dip yörtelä torğan [[Tatar älifbası|Yañalif]] 25 tartıqtan wä 10 suzıqtan tora.
 
Yaña yazu, kiläse biş mäsläklärgä nigezlänä:
# '''Yañğıraw mäsläge''': yazılışnı äyteleşkä häm awazdaşlawğa buysındıru.
# '''Qiäfät mäsläge''': alınma süzlärne çığanaq teldä sıman oxşaşraq yazarğa: ''Hamburg'' («''Gamburg''» tügel), ''harmoní'' («''garmoniä''» tügel), ''harmun'' («''garmun''» tügel).
# '''Sarıf mäsläge''': morfémnarnı üzgäreşsez yazarğa: «''isän – isänme''» («''isämme''» tügel), «''yaz — yazsa''» («''yassa''» tügel).
# '''Ékonomí mäsläge''': yarımäyteleşle awazlarnı yazuda kürsätmäskä: [u/ü] awazlardan soñ – [w], häm [í/i] awazlardan soñ kilgän [y] awazın: «''kilü – kilüe''» («''kilü<sup>w</sup> – kilü<sup>w</sup>e''» tügel), «''äbi – äbie''» («''äbi<sup>y</sup> – äbi<sup>y</sup>e''» tügel), «''abí – abíı''» («''abí<sup>y</sup> – abí<sup>y</sup>ı''» tügel).
[[19. yöz]]neñ axırlarında Ğäräp yazuın Tatar teleneñ tulıraq yaraqlaştıru kiräklege turında xäräkät başlana. Anı berençelärdän bulıp [[Qayum Nasírí]] ([[1825]]-[[1902]]) kütärep çığa. Bu mäsäläne ul [[1985]]. yılda [[Qazan]]da basılıp çıqqan «''Änmüzäc''» kitabında şaqtí kiñ yaqtırta. Mäğrifätçe ğälim Tatar telendä un suzıq awaz buluın kürsätä, alarnı belderü öçen [[Tatar älifbası]]nda östämä xäreflär kiräklegen äytep, ul xäreflärne täqdim itä. Läkin törle säbäplär arqasında ul üzeneñ bu täqdimnären ğämäli xäl itä almí qala.
 
Tatar ímlasın kamilläşterügä zur öleş kertkän ğälimnär arasında [[Ähmäthadí Maqsudí]]ğa ([[1864]]-[[1941]]) ayırım tuqtalıp ütärgä kiräkbula. AnıñÄhmäthadí Maqsudínıñ [[1892]]. yılda berençe tapqır dönya kürgän «''Möğällime äwwäl''» isemle älifbası ayıruça zur uñış qazana. Kitapnıñ utızdan artıq basması bar, ğömümi basqıbastıru sanı1,200,000 ber million ike yöz meñnändänädän artıp kitä. [[Ä. MaqsudínıñMaqsudí]]nıñ bu älifbası buyınça [[Tatar]]lar ğına tügel, başqa [[Törki xalıqlar]] da – [[Üzbäk]]lär, [[Qazaq]]lar, [[Qırğız]]lar, [[Qırım tatarlarıTatarları]] wä başqalarbaşqa [[Törki xalıqlar]] da uqu-yazu nigezlären üzläştergännär.
 
[[Ähmäthadí Maqsudí]] orfografíímla mäsälälärenmäs'älälären aktíftere tälqinçe bula, üzeneñ [[«Yoldız» gäcite]] bitlärendä ímla mäs'älälären yaqtırtqan mäqälälärgä kiñ urın birä, “ímlada“''‘ímlada işetelgänçä yazu tieşle”tieşle’ digän mäşhür qağídanı Tatar dönyasına kertep, armí-talmí taratırğa tırışa”tırışa''” ([[Ğ.Íbrahím]]nıñ bäyälämäse). [[Ähmäthadí Maqsudí]] [[Ğäräp älifbası|Ğäräp yazuı]]ndağı öç suzıq awaz xäreflärenä tağın ikene (qısqa ''waw'' häm ''hai räsmiä'') östi häm däreslekläre, kitapları aşa şunı ğämälgä kertep cibärä.
 
[[20. yöz]]neñ berençe yıllarında Ğäräp yazuı nigezendäge başqa Tatarça [[älifba]]lar dä mäydanğa kilä. Uqu öçen däresleklär, süzleklär basılıp çığa. Ğäräp yazulı bu Tatarça älifbalarnıñ, däresleklärneñ barısın da mökämmäl dip äytep bulmí, älbättä, läkin alar arasında uñışlı ğına tözelgännäre dä bar. Şundílardan [[X.Zäbiri]]neñ «''Räsemle älifba''» ([[Qazan]], [[1910]]), [[Ğ.Nuğaybäk]]neñ «''Başlanğıç''» wä «''Xösne xat''» ([[1911]], [[1912]]), [[Ğ.Äxmär]]neñ «''Xösne xat''» ([[Qazan]], [[1911]]), [[Ğ.Alpar]]nıñ «''Xäref wä ímlamız''» ([[Qazan]], [[1912]]) häm «''Tatar älifbası''» ([[Qazan]], [[1913]]), [[N.Dumawí]]nıñ balalarnı “ber ayda uqırğa, yazarğa öyrätä torğan” «''Möğällim''» ([[Qazan]], [[1913]]), [[X.Ğäli]]neñ «''Döres yazu''» ([[Qazan]], [[1913]]), [[Ğ.Íbrahím]]nıñ «''Tatar sarıfı''» häm «''Tatar ímlası''» ([[Qazan]], [[1911]], [[1914]]) isemle kitapların kürsätergä bulır ide.
 
==== Soñğı taríx ====
Latín xäreflär [[13. yöz|13.]]—[[14. yöz]]dän uq siräk qullanuda yöri başlí. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte [[19. yöz]]neñ axırında başlana. [[1926]]. yılnıñ Febrälendä [[Baqu]]da [[Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı]] açıla. Şul uq [[1926]]. yılnıñ Äprilendä [[Qazan]]da “Yaña tatarTatar älifbası” cämğiäte oyışa.
 
[[1927]]. yılnıñ [[3. Yül]]endä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän [[JañalifJaŋalif]] - Tatar teleneñ räsmi älifba itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “[[JañalifJaŋalif]]” [[1940]]. yılnıñ Ğínwarına qädär däwamqullanılıp itäkilä. [[JañalifJaŋalif]] 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
Latín xäreflär [[13. yöz|13.]]—[[14. yöz]]dän uq siräk qullanuda yöri başlí. Yazu-älifbanı üzgärtü xäräkäte [[19. yöz]]neñ axırında başlana. [[1926]]. yılnıñ Febrälendä [[Baqu]]da [[Törki xalıqlarnıñ Berençe Qorıltayı]] açıla. Şul uq [[1926]]. yılnıñ Äprilendä [[Qazan]]da “Yaña tatar älifbası” cämğiäte oyışa.
 
[[1926]]. yıldan [[1939]]. yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä [[Tatarstan näşriätläre|näşriät]]lärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
[[1927]]. yılnıñ [[3. Yül]]endä Tatarstan xökümäteneñ maxsus qararı belän [[Jañalif]] - Tatar teleneñ räsmi älifba itep raslana, anı ğämälgä kertü turında ber-ber artlı qararlar qabul itelä. “[[Jañalif]]” [[1940]]. yılnıñ Ğínwarına qädär däwam itä. [[Jañalif]] 25 tartıqtan wä 9 suzıqtan tora ide.
 
Monnan soñ [[Tatar]]larnı mäcbüri Urısälifkä küçertälär dä, 60 yıl arada kitap basılubastıru eşe 10 meñ törenän artmí.
[[1926]]. yıldan [[1939]]. yılğa tikle arada, yäğni 12-13 yıl eçendä [[näşriät]]lärdän 7 meñ tiräse kitap töre çığa.
 
Monnan soñ [[Tatar]]larnı mäcbüri Urısälifkä küçertälär dä, 60 yıl arada kitap basılu 10 meñ törenän artmí.
 
[[1999]]. yıldan birle [[Latínälif]]kä nigezendä tözelgän [[Tatar älifbası|Yañalif]]kä qaytu bara wä qabul itelgän [http://tugan-tel.at.tt/belem/imla qanun] buyınça bu küçü [[2011]]. yılğa tikle tämamlanırğa tieş.
 
== Monı da qara ==
 
* [[«Fän häm Tel» jurnalı]]
* [[Tatar xalqı]]
* [[Tatar älifbası]]
* [[Törki tellärtele]]
* [[Tel beleme]]
* [[Sanaqnı tatarlaştıru]]
* [[Tatar xalqı]]
* [[«Fän häm Tel» jurnalı]]
 
== Tışqı läñkerlärPäräwezdä ==
* [http://tugan-tel.at.tt/ «İ tuğan tel» – Tatar telenä bağışlanğan säxifä]
 
* [http://tugan-teldmoz.at.ttorg/World/Tatar%c3%a7a/F%c3%a4nn%c3%a4r/%c3%8dct%c3%adma%c4%9f%c3%ad_F%c3%a4nn%c3%a4r/Tel_w%c3%a4_Tel_beleme/Tatar%c3%a7a/ DMoz.org: Tatar telenä bağışlanğan «İ tuğan tel»bitlär säxifäsecíıntığı]
[[Category:Tatar tele]]
* [http://dmoz.org/World/Tatar%c3%a7a/F%c3%a4nn%c3%a4r/%c3%8dct%c3%adma%c4%9f%c3%ad_F%c3%a4nn%c3%a4r/Tel_w%c3%a4_Tel_beleme/Tatar%c3%a7a/ DMoz.org: Tatar telenä bağışlanğan läñkerlär]
[[Category:Tellär]]
[[Category:Törki tellär]]
[[Category:İdel-Ural telläre]]
[[Category:Tatar tele]]
 
[[ast:Tártaru]]
7271

правка