«Удмуртия» битенең юрамалары арасында аерма

20 байт добавлено ,  9 ел элек
к
төзәтмә аңлатмасы юк
к (r2.7.1) (робот кушты: sco:Udmurtie)
к
|гимн=[[Удмурт Республикасы Дәүләт гимны]]
|девиз=
|телләр=удмурт теле, урысрус теле
|халәт=республика
|башкала=Ижау
|телефон коды=
}}
'''Удмурт республикасыРеспубликасы''' РәсәйРусия Федерациясе составындагы республика. [[Идел буе федераль округы]]на керә.
 
Башкаласы [[Ижау]] шәһәре.
'''Удмурт республикасы''' – Рәсәй Федерациясе составындагы республика. [[Идел буе федераль округы]]на керә.
 
Башкаласы – [[Ижау]] шәһәре.
 
== Чиктәшлек ==
''Моны да карагыз: '''[[Вятка губернасы]]'''''
=== Урта гасырлар ===
[[XV гасыр]]да көньякта торган удмуртлар [[Казан ханлыгы]] составында, ә төньякта торган [[удмуртлар]] - Мәскәү дәүләт составндасоставында иделәр. Казан ханлыгы җимерелүдән соң, удмуртлар бер дәүләттә икәннәр.
 
=== Русия составында ===
XVII-XVIIIXVII–XVIII гасырларда җирләрне үзләштерү башланган, беренче предприятиеләр төзелгән. 1750- һәм [[1760-еллар]]да Ижау һәм Воткинск заводлар торгызылган.
 
[[1889 ел]]да хәзерге Удмуртиянең төньякта беренче тимер юл үткәргән иде.
== РСФСР составында ==
=== Вотяк (Удмурт) автономияле өлкәсе ===
Вотяк автономияле өлкәсе 1920 елның 4 ноябрендә барлыкка килгән. Автономия составына элекке Вятка губернасын Глазов, Алабуга, Малмыж һәм Сарапул өязләре кергән. Башта (4.11.1920 - 21920–2.606.1921) өлкәсенең үзәге [[Глазов]]та иде, ләкин 1921 елда ул Ижауга күчерелгән.
 
==== [[1926]] елда милли состав: ====
* [[удмуртлар]] — 52,3 %,
* [[урысларруслар]] — 43,3 %,
* [[татарлар]] — 2,3 %,
* [[бисермәннәр]] — 1,2 %.
1932 елның 1 гыйнварында исемен '''Удмурт автономияле өлкәсе'''нә алыштыра.
 
1934 елның 28 декабрендә '''[[Удмурт АССР]]'''га әйләнгән; [[1935]]-[[1937]] елдларда Киров крае составына керә.
1937 елда Киров өлкәднеңөлкәсенең Воткинск, Сарапул, Каракулино һәм Киясово районнары Удмурт АССРга күчерәләр.
 
[[Бөек Ватан сугышы]] вакытында Удмуртиягә ~40 предприятие эвакуацияләнде.
 
=== Хәзерге заман ===
1991 елның 11 октябрендә УАССРныңУдмурт АССРның Югары Советы республиканың [[суверенитет]] игълан итте. 1994 елда Удмуртия Республикасының КонституцияКонституциясе кабул иткәнителде.
 
== География ==
[[Файл:Удмуртия.png|250px|thumb|Удмуртиянең картасы]]
Республика Урта Уралның көнбатышта урнашкан. Көнчыгыштан көнбатышка озынлыгы - 180 км., төньяктан көньякка - 270 км. Иң югары ноктасы 332 м., республиканың төньяк-көнбатышта урнаша.
 
=== Климат ===
Удмурития континенталь климат зонасында урнаша. Урта ел температурасы - +1,0...+2,5 °C. Елнның иң җылы ай - июль (+17,5...+19 °C), иң салкын - гыйнвар (-14−14...-15−15 °C). Максималь температуралар +38...+39 °C җитә, минималь температура -50–50°C<ref>http://www.izh2.ru/izhevsk/klimat.php</ref>. Урта ел явымнар саны - 500-600500–600 мм.
 
=== Файдалы казылмалар ===
==== Нефть ====
Респуликада 114 нефть чыганагы бар. Запаслар - 300 млн. т.
 
==== Торф ====
Удмуртияда 619 торф чыганагы бар, 204,7 млн. т. гомуми запас белән.
 
=== Гидрография ===
 
{| class="standard sortable"
!Исеме||Озынлыгы (км)||Бассейн мәйданы (км²)
|}
 
Республика территориясендә 600тан600 тан артык буалар, аларның иң зурысы - Ижевск буасы. Көньякта Удмуртия [[Түбән Кама сусаклагычы]] белән, ә көнчыгышта - Воткинск сусаклагыч белән юыла.
 
== Удмуртияның халкы ==
! [[2010]]<ref>[http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab7.xls Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года]</ref>, %
|-
|[[УрысларРуслар]]|| align="right" | 55,7 || align="right" | 56,8 || align="right" | 57,1 || align="right" | 58,3 || align="right" | 58,9 || align="right" | 60,1 || align="right" | 62,2
|-
|[[Удмуртлар]]|| align="right" | 39,4 || align="right" | 35,9 || align="right" | 34,2 || align="right" | 32,1 || align="right" | 30,9 || align="right" | 29,3 || align="right" | 28,0
 
=== Шәһәрләр ===
 
{| class="standard"
! Шәһәр !! 1959 ел<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php</ref> !! 1970 ел<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus70_reg2.php</ref> !! 1979 ел<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus79_reg2.php</ref> !! 1989 ел<ref>http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus89_reg2.php</ref> !! 2002 ел<ref>[http://www.perepis2002.ru/ct/doc/1_TOM_01_04.xls Федеральная служба государственной статистики. «Численность населения России, субъектов Российской Федерации в составе федеральных округов, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов — районных центров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более человек.» Всероссийская перепись населения 2002 года.]</ref> !! 2009 ел<ref>[http://www.gks.ru/bgd/regl/b09_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::|d01/tabl-21-09.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 г.]</ref>!! 2010 ел<ref>http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/perepis2010/svod.xls</ref>
 
== Икътисад ==
Удмуртия - зур үскән промышленность һәм күп тармаклы авыл хуҗалыгы белән республика. Шулай ук республикада иң зур оборона предприятиеләрлнең туплпанышы. Республика нефть белән бай, 2006 елда 10,2 млн. т. нефть чыгарылган.<ref>http://www.udminvest.ru/prezentaciya_udmurtskoj_respubliki/ekonomicheskij_potencial?PHPSESSID=c5f86ba1012d2b6bce035048b26d668d</ref>
 
=== ПромышленностьСәнәгать ===
ПромышленностьныңСәнәгатьнең төп тармаклар - машиналар төзү, металл эшкәртү, кара металлургия һәм агач эшкәртү промышленностьсәнәгате. Энергетика: Ижау, Сарапул, Глазов һәм Воткинскта җылылык электростанция бар. Металлургия җитештерү Ижауда туплпана, металл кою производствосы - Ижауда һәм [[Воткинск]]та. Шулай ук җиңел автомобиль һәм автофургоннар, мотоцикллар, ау мылтыкларның ңитештерү бар. Агач хәзерләү төньяк һәм көнбатыш районнарда үткәрәләр. Предприятиләрнең зур өлеше хәрби промышленностьсәнәгать комплексы белән бәйләнгән.
 
=== Авыл хуҗалыгы ===
Авыл хуҗалыгы файдаланыла торган җирләре республиканың 50 % урынын ала. Терлекчелектә мөгезле эре терлек һәм дуңгызлар өстенлек итәләр. Арыш, бодай, карабодай, солы, борчак, кукуруз, көнбагыш, лёнҗитен, рапс, бәрәңге, яшелчәләр үстерәләр.
 
=== Транспорт ===
==== Автомобиль транспорты ====
Республиканың территория аша өч федераль әһәмиятле юл уза: Р320 ([[Алабуга]] - [[Ижау]]), Р321, Р322 ([[Ижау]] - [[Сарапул]]).
 
==== Һава транспорты ====
 
==== Тимер юл транспорты ====
Төп линияләр: [[Казан]] - [[Әгерҗе]] - [[Екатеринбург]], [[Киров]] - [[Балезино]] - [[Пермь]], [[Ижау]] - [[Воткинск]], [[Люкшудья]] - [[Кильмезь]]<ref>http://www.udmurt.ru/region/transport/zhel_dor/gzhd.php</ref>
 
{|class="graytable" style="text-align:center"
== Искәрмәләр ==
{{искәрмәләр}}
 
 
 
{{Rq|stub}}
3982

правки