«Хәсән Еникиев» битенең юрамалары арасында аерма

45 байт добавлено ,  1 ай элек
тупсаның популяциясен тикшерү ?
к (Әмир юнәлтү калдырмыйча Хәсән Янекәев сәхифәсен Хәсән Еникиев итеп күчерде)
(тупсаның популяциясен тикшерү ?)
Тамга: Ссылки на неоднозначности
{{Ук}}
{{фш|Еникиев}}
'''ЯнекәевЕникиев Хәсән Кәрим улы''' 16 (29) гыйньвар [[1910]], [[Каргалы (Благовар районы)|Яңа Каргалы]], [[Бәләбәй өязе]], [[Уфа губернасы]], [[Россия империясе|Русия империясе]] — [[17 декабрь]] [[1984 ел]], [[Мәскәү]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]) — ССРБ галиме, селекционер-җимеш үстерү буенча белгеч, '''сөякле культураларның''' (?) сортын тикшерү һәм селекциясе буенча белгеч. Биология фәннәре докторы (1958), профессор (1960), Сталин премиясе лауреаты (1952)<ref>Енике́ев/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>. Сливаның 12 сортын, чиянең 13 һәм сары чиянең 4 сортын чыгара, '''тупсаны''' (?) тикшерү белән шөгыльләнә, чиянең, сары чиянең, сливаның, тупсаның популяциясентикшерүпопуляциясен тикшерү һәм иң яхшы төрләрен сайлау буенча экспедицияләрне оештыручы. Бакчачылык буенча берничә халыкара конференция һәм симпозиумнарда катнаша. «Сельскохозяйственная биология» журналының редколлегия әгъзасы.
 
== Биографиясе ==
Хәсән Кәрим улы ЯнекәевЕникиев 1910 елның 16 (29 ) гыйнварында [[Уфа губернасы]] [[Бәләбәй өязе|Бәләбәй өязенең]] [[Яңа Каргалы]] авылында (хәзер [[Борай районы|Борай районының]] [[Яңа Каргалы]] авылы, [[Башкортстан]]){{Sfn|с=4|Гиричев и др.|2010}} туган, мирза Янекәевләр нәселеннән. Урта белем алгач, яшь натуралистларның Мәскәү Биостанциясендә эшкә урнаша{{Sfn|с=34|Данилова|2015}}. 1930 елда И.В.Мичурин җитәкчелегендә питомникта эшләү өчен Үзәк-Кара туфраклы өлкәнең Козлов шәһәренә (хәзер [[Тамбов өлкәсе|Тамбов өлкәсенең]] Мичуринск шәһәре) күченә (башта-эшче, аннары техник була{{Sfn|с=35|Данилова|2015}}), 1935 елда И.В. Мичурин исемендәге Яшелчә-җимеш институтын (хәзер Мичурин дәүләт аграр университеты)<ref>ЕНИКЕЕВ Хасан Каримович // Башкирская энциклопедия&nbsp;—&nbsp;Уфа: ГАУН «Башкирская энциклопедия», 2015—2020. — <nowiki>ISBN 978-5-88185-306-8</nowiki>.</ref>, 1939 елда Үсемлекчелек институты янында аспирантураны (диссертациясенең гыйльми җитәкчеләре — профессор һәм академик В.А. Рыбников һәм Н. И. Вавилов{{Sfn|с=35|Данилова|2015}}) тәмамлый. 1940—1945 елларда И. В. Мичурин исемендәге Үзәк генетик лабораториядә өлкән тикшеренүче вазифасын башкара<ref>Енике́ев/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>.
 
1945 елдан тормышының ахырына кадәр Мәскәү җимеш станциясендә (хәзер Бөтенрусия бакчачылык һәм үрчеткеч фәне буенча селекция-технология институты): 1945-1957 елларда өлкән эзләнүче, 1957-1967 елларда фәнни эшләр буенча директор урынбасары (1961 елдан) һәм селекция бүлеге мөдире була; 1967 елдан (башка мәгълүматлар буенча, 1968 елдан) 1984 елга кадәр лаборатория мөдире, ә аннары сөякле культуралар һәм тупса буенча төркем белән җитәкчелек итә<ref>Енике́ев&nbsp;/ А. Ю. Куленкамп//Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].— 2016.</ref>{{Sfn|с=4|Гиричев и др.|2010}}.
Фәнни кызыксыну өлкәсе — [[Россия|Русия]]<nowiki/>нең урта полосасы өчен чия һәм сливаның сортиментын күтәрү (ул эчке һәм төрара гибридлаштыру, клон селекциясе, радиацион һәм химик мутагенезы ысулларын, гибрид материалны баскаладың цитологик ысулларын керә){{Sfn|с=36|Данилова|2015}}), халык, ватан һәм чит ил селекцияләрнең яхшы сортларын кертү белән шөгыльләнә<ref>Енике́ев&nbsp;/ А. Ю. Куленкамп&nbsp;//&nbsp;Большая российская энциклопедия [Электронный ресурс].&nbsp;— 2016.</ref>. Чия һәм сливаның халык селекциясенең урындагы иң яхшы өлгеләрен җыю өчен [[Владимир өлкәсе|Владимир]], [[Рязань өлкәсе|Рәзән]], [[Тула өлкәсе|Тула]], [[Калуга өлкәсе|Калуга]], [[Брянск өлкәсе|Брянск]] һәм [[Түбән Новгород өлкәсе|Горький]] өлкәсенә экспедицияга бару буенча әйдәүче{{Sfn|с=36|Данилова|2015}}. Товар бакчачылыгын махсуслаштыру һәм дөрес урнаштыру мәсьәләләрен эшли, эре бакчалар өчен җир сайлауда катнаша (бакчаларда сортларны тарату һәм серкәләндерүчеләрне сайлау буенча тәкдимнәр урта полосаданың агрономия өлкәсендәге кагыйдәләргә кергән)<ref name="брэ">{{БРЭ}}</ref>.
 
Сливаның 12, сиянең 13, сары чиянең 4 сортын чыгара{{Sfn|Данилова|2015}}, Владимир, Шубинка һәм Любовский чияләренең клон селекциясен үткәрә . Алынган сортларда кырыс кышларның җайсыз шартларына соң салкынга һәм торгызылу сәләтенә зур игътибар бирелә. 1978/79 елгы салкын кыштан соң селекция бүлеге хезмәткәрләре Х. К. ЯнекәевЕникиев җитәкчелегендә гади чия (Мәскәү Гриот, Сильва, Ширпотреб, Шубинка) һәм [[Йорт сливасы|йорт сливаның]] (Кызыл Скороспелка, Смолина, Тимирязев истәлеге, Кара Тула, Сухановский, Миләүшә) сортларын чыгара, алар салкыннардан зыян күргәндә югары торгызылу сәләтенә ия булуы белән аерылып тора. Кызыл Уссурий сорты (Уссурий сливасы (''Prunus ussuriens'')) белән Клаймекс сортын (Америка сливасы (''Prunus americana'')) берләштереп, төрара гибридлаштыруны уңышлы куллана, һәм салкынга чыдамлы нәтиҗәле Скороплодная сортын ала{{Sfn|Гиричев и др.|2010}}, ул кыш уртасында 40-°C кадәр салкынны, температура кимәленең нык аермасы булган очракта җылыдан минус 35 °C кадәр җиңел үткәрә. Агроном-полог С.Н.Саттарова белән бергә 200-дән артык чия һәм 300 артык слива сортын өйрәнә, бу культураларның 24000 артык гибридлы үсентеләрен үстерә, алар арасыннан 50 перспективалы формалары сайлап алына һәм үрчетелә{{Sfn|Данилова|2015}}.
 
Сары чиянең төньяк шартларына җайлаштырылган сортына нигез төзәүче, селекционер А.И. Евстратов белән бергә башлангыч тапкыр Үзәк төбәк өчен Фатеҗ, Черная һәм Синявская сары чияләренең беренче адаптацияле һәм сыйфатлы сортларын аера. 1975-1984 елларда селекция өчен перспективалы башлангыч формалар аерып алу максатыннан тупсаны тикшеренү белән шөгыльләнә{{Sfn|с=4|Гиричев и др.|2010}}, кыргый тупса популяциясен өйрәнү өчен [[Бурятия|Бурят Республикасы]], [[Кыргызстан]] һәм [[Калининград өлкәсе|Калининград өлкәсенә]] экспедицияләр оештыра{{Sfn|с=39|Данилова|2015}}.
 
Куллануга рөхсәт ителгән, селекция казанышларының дәүләт реестрына кертелгән Х.К. ЯнекәвЕникиев, аның коллегалары һәм укучылары чыгарган сортлар{{Sfn|с=38|Данилова|2015}}:
 
* йорт сливасы (''Prunus domestica''): Занятая, Кантемировка, Тимирязев истәлеге, Зәңгәр бүләк, [[:ru:Слива_домашняя_'Смолинка'|Смолина]], Сухановка, [[:ru:Слива_домашняя_'Утро'|Иртә]], [[:ru:Слива_домашняя_'Фиолетовая'|Миләүшә]], [[:ru:Слива_домашняя_'Яичная_Синяя'|Яичная синяя]], Яхонтов
* {{Публикация|книга|заглавие=Достижения селекции плодовых культур и винограда|место=Москва|издательство=Колос|год=1983|страниц=334}}
 
== Танылуы һәм наградаларыбүләкләре ==
«Слива, абрикос, кара җиләк, карлыган, бакча каен җиләгенең һәм крыжовникның яңа кыйммәтле сортларын производствога кертүе өчен» Сталин премиясе лауреаты (1952) РСФСР-ның атказанган фән эшлеклесе (1982). [[Кызыл Байрак Хезмәт ордены]] (1949)<ref name="брэ">{{БРЭ}}</ref>,
 
«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында күрсәткән фидакарфидакарь хезмәт өчен» медале, И.В. Мичурин исемендәге алтын медаль, ССРБ ВДНХ-ның алтын медале белән бүләкләнә<ref>{{Cite web|title=Еникеев Хасан Каримович, селекционер|url=https://тамбовский-край.рф/wiki/e/7821/|publisher=Энциклопедия «Тамбовский край»|date=24.09.2012|accessdate=2020-05-06}}</ref>{{Sfn|Данилова|2015}}{{Sfn|Гиричев и др.|2010}}.
 
Хәсән Кәрим улы истәлегенә гыйльми конференцияләр үткәрелә; аның 105 яше тулуы уңаеннан «Селекция косточковых культур: направления, задачи и перспективы развития» гыйльми конференция карарында «селекция һәм сөякле культуралар генетикасы үсешенә аерым зур өлеш керткәне һәм эшләрнең аерым фәнни һәм практик әһәмияте» билгеләнә<ref>{{Cite web|title=Научная конференция «Селекция косточковых культур: направления, задачи и перспективы развития», посвящённая 105-летию со дня рождения доктора биологических наук, профессора, заслуженного деятеля науки Хасана Каримовича Еникеева|url=https://vstisp.org/vstisp/index.php/scientific-conference/2-icetheme/sample-news/uncategorized/519-konferentsiya-po-selektsii-kostochkovykh-kultur|publisher=ФГБНУ «Всероссийский селекционно-технологический институт садоводства и питомниководства»|accessdate=2020-05-19}}</ref>.
 
Жуковская һәм Коринка төрләрен берләштерүдән алынган сорт аның хөрмәтенә «ЯнекәевЕникиев истәлеге» дип атала<ref>{{Cite web|title=Сорт: Вишня, Памяти Еникеева|url=https://vniispk.ru/varieties/pamyati-enikeeva|publisher=ФГБНУ ВНИИСПК|accessdate=2020-05-06}}</ref>.
 
== Искәрмәләр ==
41 313

правок