«Компас» битенең юрамалары арасында аерма

1898 байт добавлено ,  1 ай элек
Создано переводом страницы «Компас»
(Создано переводом страницы «Компас»)
(Создано переводом страницы «Компас»)
[[Файл:Brunton.JPG|мини| Тау компасы (Брантон компасы)]]
[[Файл:Cammenga-lensatic-compass-model-27.jpg|мини| Cammenga компасы ([[АКШ]])]]
'''Ко́мпас''' яки '''кыйбланамә'''<ref>http://garap-farsy.narod.ru/ky.htm</ref> ({{Lang-it|compassio}}; compassare сүзеннән — "адымнап«адымлап үлчәү"»<ref>{{Братишка|Фомин А.|Всегда по курсу|2013|4|22-25|http://www.bratishka.ru/archiv/2013/04/2013_4_4.php}}</ref> ); диңгезчеләрнең [[Жаргон|профессиональ жаргонында]] — '''компа́с'''<ref>{{книга|автор=[[Каланов, Николай Александрович|Каланов Н. А.]]|заглавие=Словарь морского жаргона|издание=издание 2-е|место=М.|издательство=Моркнига|год=2011|страниц=170|isbn=978-5-9906698-5-7}}</ref> — [[Җир|Җирнең]] магнит полюсларына һәм [[Дөнья яклары|дөнья якларына]] күрсәтеп, тирә-юньдә ориентлашуны җиңеләйтә торган җайланма.
 
Компасның бер-беренә охшамаган берничә төре бар: магнит компасы, гирокомпасс, тау компасы, астрономик компасы, һәм ясалма объектларның урынына юнәлдерә торган компаслар: радиокомпас, спутник компасы.
Билгеле булганча, компас [[Кытай|Кытайда]] [[200 ел (б. э. к.)|200 елда (б. э. к.)]] уйлап табылган.
 
Александр Неккам магнит компасы һәм аның навигациядә кулланылышы турында "«Әйберләр табигате"» (''De naturis rerum'') гыйльми әсәрендә яза{{sfn|loc=|с=23|name=|Приямвада Натараян|2019}}.
[[Файл:Boussole_fantassin_russe.jpg|уңда|мини|150x150пкс| Арретир ("ук тормозы") беркеткечле Адрианов кул компасы]]
Мәсәлән, Адрианов компасын карап чыгыйк. Адрианов компасы корпус уртасында энә очына куелган магнитлы уктан тора.
 
[[Борынгы Греция|Борынгы грек]] галиме Геродот болай дип яза: ''«Шулай итеп, гипербореяннар турында җитәрлек әйтелде.'' ''Кулында ук тотып җир йөзе буунча сәяхәт иткән, берәүләр әйтүенчә, гипербореян булган'' ''Абарис турында риваятьне дә искә аласым килми...»''. Рәсми рәвештә Аурапада навигация өчен магнит компасын куллану якынча [[XII гасыр|XII гасырда]] башлана диелсә дә, [[Урта диңгез]] буе антик тарихчыларының төгәл булмаган күрсәтмәләре буенча, Урта диңгез буеның һәм Аурупаның төрле халыклары магнит компасын тирә-юньдә ориентлашу өчен кулланган. Ул елларда бу җайланманың гадәттәге исеме булмавы, һәм авторлар бу җайланманы төрлечә тасвирлауга мәҗбүр булулары, компас белән навигация итү чыннан да каты сердә сакланганын һәм сайланган кешеләргә генә күчерелгәнен күрсәтә. Компас куллануның киң таралышына ул вакытта магнитлаштырылган материал бик сирәк очраганы да комачаулагандыр, мөгаен. Борынгы һиндлылар магнитлаштырылган тимер турында белгәннәре, һәм ''Ayas-kanta'' [[Санскрит|санскритта]] ''магнит'' дигәнне аңлатканын да әйтеп китәргә кирәк''.''
Укның сакланмаган халәтендә аның төньяк очлары (гадәттә кызыл) якынча Төньяк Магнит Полюсы, ә Көньяк - Көньяк Магнит Полюсы юнәлешендә куелган. Эшләмәгән вакытта, энә тормоз ( йозак ) белән тәэмин ителә. Компас корпусы эчендә 120 дивизиягә бүленгән түгәрәк масштаб бар. Бер дивизиянең бәясе - 3 °, яки гониометрның 50 кечкенә дивизиясе (0-50). Масштаб икеләтә санлы. Эчке цифрлаштыру 15 ° ка 0 дән 360 ° га кадәр сәгать юлы буенча кулланыла (5 масштаблы бүленеш). Масштабны тышкы цифрлаштыру 5 зур гониометр дивизиясе (10 масштаблы дивизия) аша сәгать каршысында кулланыла. Localирле әйберләрне (истәлекле урыннарны) күрү һәм компас масштабында уку өчен, әйләнүче компас боҗрасына күрү җайланмасы (алгы күренеш һәм арткы күренеш) һәм уку күрсәткече куелган.
[[Файл:Boussole_fantassin_russe.jpg|уңда|мини|150x150пкс| АрретирАрретирлы ("ук тормозы") беркеткечле Адрианов кул компасы]]
УкныңМәсәлән, сакланмаганАдрианов халәтендәкомпасын аныңкарап чыгыйк. Адрианов компасы корпус уртасында энә очына куелган магнитлы уктан тора. Арретлашмаган халәттә укның төньяк очларыочы (гадәттә кызыл төстә) якынча Төньяк Магнитмагнит Полюсыполюсына, ә Көньяккөньяк -очы Көньяк Магнитмагнит Полюсыполюсына юнәлешендәтаба куелганкөйләнә. Эшләмәгән вакытта,халәттә энәук тормоз ( йозак арретир) белән тәэмин ителәберкетелә. Компас корпусы эчендәэченә 120 дивизиягәөлешкә бүленгән түгәрәкәйләнүле масштабшкала (лимб) барурнаштырылган. Бер дивизиянең бәясе -өлеш 3 °, яки гониометрныңпочмак үлчәгеченең 50 кечкенә дивизиясеөлешенә (0-50) тиң. МасштабШкала цифрлавы икеләтәике санлыкатлы. Эчке цифрлаштыру 15цифрлау 0° ка 0 дән 360 ° га кадәр 15° (шкаланың 5 өлеше) саен сәгать юлы буенча кулланыла (5 масштаблы бүленеш). Масштабны тышкы цифрлаштыру 5 зур гониометр дивизиясе (10 масштаблы дивизия) аша сәгать каршысында кулланыла. Localирле әйберләрне (истәлекле урыннарны) күрү һәм компас масштабында уку өчен, әйләнүче компас боҗрасына күрү җайланмасы (алгы күренеш һәм арткы күренеш) һәм уку күрсәткече куелган.
 
=== Эш принцибы ===