«Ğäräp älifbası» битенең юрамалары арасында аерма

7424 байта добавлено ,  16 ел элек
tulılandırıldı
(tulılandırıldı)
'''Ğäräp älifbası''' bügenge dönyada ayıruça kiñ taralğan yazulardan berse. Qayber mäğlümätlärgä qarağanda, ul dönyada barlıq xalıqnıñ yaqınça yözdän unına xezmät itä. Berençe näwbättä ul – [[Ğäräp tele]] öçen. Monnan tış, Ğäräp älifbası [[İran]]da [[Farsí telle]], [[Päqstan]]da [[Urdu telle]], [[Äfğänstan]]da [[Puştu tele|Puştu]] wä [[Däri telle]], öleşçä [[Híndstan]]da milli älifba bularaq qabul itelgän. Ul şulay uq [[Íslam]] dine kiñ taralğan başqa illärdä dä ([[Bangladeş]], [[ÄfiopiäEfiopoa]], [[Filippin]], [[İndonezia]], [[Malayzia]], [[Mozambik]], [[Nigeria]] w.b.) aktíf qullanılışta yöri. [[20. yöz]]neñ [[1930. yıllar|30. yıllarınayıllar]]ına qädär, [[Latín älifbası]] alıştırğançı, SSRBdäge [[Törki xalıqlar]]nıñ häm [[Törkiä]]däge Ğosmanlı [[Törek]]lärneñ milli yazuları da şuşı älifbağa nigezlängän ide.
 
== Taríx ==
Xäzerge waqıtta ğälimnär Ğäräp yazuınıñ iñ borınğı ürnäge itep Qufí yazuın sanílar. Ul [[Äfrät]] yılğası buyında urnaşqan [[Ğäräp xälifät]]e zamanında ([[7. yöz|7.]]-[[9. yöz]]lär) başqala xezmäten ütägän [[äl-Qufa]] şähärendä tabılğan. Soñğıraq çorlarda, xattatlar tırışlığı belän, Ğäräp yazuı haman kämilläşä barğan, anıñ küp törle şäkelläre barlıqqa kilgän. Ğälimnär raslawınça, alarnıñ sanı yöz yegermegä citä. Ämma bügenge köndä bu ölgelärneñ altı-cide töre genä aktíf qullanıla. Alarnıñ Ğäräpçä atamaları: [[Qufí]], [[Näsx]], [[Söls]], [[Röqğä]], [[Nästäğliq]], [[Diwan]], [[Şikästä]].
 
== XäreflärÄlifba tozeleşe ==
 
[[Ğäräp]] älifbasında 28 [[xäref]] bar, şularnıñ öçese (älif, waw, ya) ozın [[suzıq]]larnı belderä, qısqa [[suzıq]]lar isä (yarımsuzıqlar) yazuda xäräkälär (ast, öst bilgeläre) yärdämendä kürsätelä. Başqa xäreflär [[tartıq]]larnı bilgeläw öçen.
 
Xäreflär barlıq oçraqlarda da ber genä bieklegenda yazıla, yäğni Ğäräp älifbasında baş xäreflär yuq.
 
Ğäräp älifbasında xäreflarneñ dürt törle yazılu räweşe qullanıla:
* ayırım yazılışı,
* süz başında,
* süz urtasında,
* süz azağında.
 
Ğäräp älifbasında altı xäref özek xäreflär dip atala, alar üzlärennän soñ kilgän xäreflär belän (sul yaqtan) totaşmílar wa süzda urın aluınnan üz qiäfäten üzgärtmilär:
* <font class="arabic">ﺍ</font> älif
* <font class="arabic">ﺩ</font> däl
* <font class="arabic">ﺫ</font> zäl
* <font class="arabic">ﺭ</font> rä
* <font class="arabic">ﺯ</font> zä
* <font class="arabic">ﻭ</font> waw
 
=== Töp xäreflär ===
{| class="lightBorder centered unicode"
|-----
! Ayırım
! Başta
! Başında
! Urtada
! Azaqta
| class="arabic" | ﻲ || yāʾ || y || [j]
|}
 
=== Başqa xareflar ===
 
{| class="lightBorder centered" cellpadding="2"
|-----
! Ayırım
! Başta
! Başında
! Urtada
! Azaqta
| class="unicode" | [l(a)ː]
|}
 
[[Ğäräp]] älifbasında xäreflär berläşmäläre dä qullanıla, yäğni berniçä xärefneñ ber-bersenä totaşılıp yalıluı. Şul berläşmälärneñ ''lām älif'' genä mäcbüri, başqalarnı ayırım xäreflär aşa da yazarğa mömkin, çönki alarnıñ säkeldä bulmawı da íxtímal. Mísallar:
 
: ''Allah'' süze bolay da yazıla: <font class="arabic">ﷲ</font>
 
: ''Sall-Allahu-äläyhi-wäs-sälläm'': <font class="arabic">ﷺ</font>
 
=== Xäräkälär ===
 
Ğäräp telendä xärefneñ öst/astında quyıla torğan berniçä xäräkä qullanıla. Uqığanda, başta xäref uqıla, annarı ğına xäräkä.
 
==== Suzıqlar ====
 
Ğäräp telendä altı suzıq awaz bar, wä bik yış oçraqlarda alar bötenläy yazılmílar, bu närsä qayçaqta ikemäğnälelekkä dä kiterä ala.
 
Suzıqlarnıñ öçese qısqa: [ä], [i], [u]. Qısqa suzıqlar yazuda ayırım xäref ilä tügel, xäräkä aşa ğına bilgelilär:
 
* <font class="arabic">'''َ'''</font> – qısqa [a] – ''fätxä''
* <font class="arabic">'''ِ'''</font> – qısqa [i] – ''käsrä''
* <font class="arabic">'''ُ'''</font> – qısqa [u] – ''zämmä/damma''
 
Ozın suzıqlarnı ''mäd'' (''suzu'') xärefläre ilä kürsätelä wä xäräkälärgä qarağanda ike märtäbä suzıbraq uqıla:
 
{| class="lightBorder centered unicode" cellpadding="2"
|-
! Qullanu
! İsem
! Almaş
! Awaz
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1614; || fat&#7717;a || a || [a]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1616; || kasra || i || [i]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1615; || &#7693;amma || u || [u]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1614;&#8204;&#1575; || fat&#7717;a &#702;alif || &#257; || [a&#720;]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1614;&#8204;&#1609; || fat&#7717;a &#702;alif maq&#7779;&#363;ra || &#257; / a&#7923; || [a&#720;]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1616;&#8204;&#1610; || kasra y&#257;&#702; || &#299; / iy || [i&#720;]
|-
| class="arabic" | &#1583;&#1615;&#8204;&#1608; || &#7693;amma w&#257;w || &#363; / uw || [u&#720;]
|}
 
* fätxäle xäreftän soñ xäräkäsez ''älif'' kilsä, şul ''fätxä''+''älif'' ozın [ā] kük uqıla: <font class="arabic">دَ‌ا</font> – [dā]
 
* käsräle xäreftän soñ xäräkäsez ''yä'' kilsä, şul ''käsrä''+''yä'' ozın [ī] yä ki [iy] kük uqıla: <font class="arabic">دِ‌ي</font> – [diy]
 
* zämmäle xäreftän soñ xäräkäsez ''wäw'' kilsä, şul ''zämmä''+''wäw'' ozın [ū] yä ki [uw] kük uqıla: <font class="arabic">دُ‌و</font> – [duw]
 
==== Tänwin xäräkäläre ====
 
* <font class="arabic">'''ً'''</font> – fätxä tänwin – [än] uqıla. Mísal: <font class="arabic">'''بَابًا'''</font> – [bābän]
 
* <font class="arabic">'''ٍ'''</font> – käsrä tänwin – [in] uqıla. Mísal: <font class="arabic">'''بَابٍ'''</font> – [bābin]
 
* <font class="arabic">'''ٌ'''</font> – zämmä tänwin – [ün] uqıla. Mísal: <font class="arabic">'''بَابٌ'''</font> – [bābün]
 
: İskärmä: Fätxä tänwinle xäreftän soñ xäräkäsez ''älif'' kilsä, şul ''älif'' uqılmí.
 
==== Başqa xäräkälär ====
 
===== Täşdid =====
 
Ğäräp telendä ber ük tartıq awazlar ber-ber artlı kilsälär, berençese genä yazıla wä ikençese urınına ''täşdid'' xäräkäse (''täşdidläw''/''ikelätkeç'' bilgese) genä quyıla: <font class="arabic">ّ</font>
 
Täşdidle tartıq käsrälä bulsa, käsräse tartıq ilä täşdid arasına quyıla.
 
===== Sükün/Säken =====
 
Ğäräp icege ike törle bula, yä [[açıq icek|açıq]], yä [[yabıq icek|yabıq]]. Menä <font class="arabic">ْ</font> – ''sükün'' ul tartıqnıñ yomıqlıqnı beldergeç bularaq qullanıla, icek yabuçı xäräkä, wä säkenle tartıq äytkändä awız yomıla. Mísal: <font class="arabic">بَبْ</font> [bä+b]
 
Säken quyılmağan oçraqlarda tartıq barıber suzıq belän uqıla: <font class="arabic">قلب</font> [qäläba]. Wä [qälb] äyteleşen bilgeläw öçen [l] ilä [b] tartıqlardan torğan iceklärne säken belän yabalar da: <font class="arabic">قلْبْ</font> [qälb] (xäreflärne ayırım yazğanda: <font class="arabic">ق‌لْ‌بْ</font>).
 
===== Hämzä =====
 
Hämzä atlı tawışsız tartıq ayırım <font class="arabic">ﺀ</font> xärefe bularaq ta yazıla, wä başqa teräk xäref belän xäräkä bularaq ta:
 
* ''älifneñ'' öst/astında: <font class="arabic">إ  أ</font>
 
* ''wäw'' östendä: <font class="arabic">ؤ</font>
 
* ''yä'' östendä: <font class="arabic">ئ</font>
 
: İskärmä: ''älif'', ''wäw'', ''yä'' xärefläre ''hämzä'' xäräkäse öçen nigez/teräk bulıp qına toralar, wä uqığanda äytelmilär.
 
===== Märbütä =====
 
Ğäräp telendä ike cänes bar:
* ''müzäkkär'' – ir cänese
* ''muännäs'' – xatın-qız cänese
 
Märbütä Ğäräp älifbasına ayırım xäref blaraq kermi, çönki ul cänes belderü öçen genä wä mäğnäse anıñ [t] awazı. ''Muännäs'' isemnär “tä märbütä” (''tügäräk [t]'') belän tämamlanalar.
 
Mísal: <font class="arabic">قَرِيلَةٌ</font>
 
=== Assimiläsi ===
 
{| class="lightBorder centered" cellpadding="2"
|}
 
== SanSannarnıñ yazılışı ==
{| class="lightBorder centered" cellpadding="2"
! San !! Ğädäti yazılış !! Çığış yazılış
| 9 || class="arabic" | &#1641; || class="arabic" | &#1785;
|}
 
== Ğäräp älifbası başqa tellärdä ==
 
Bügen Ğäräp älifbası bu tellärdä yazu öçen qullanıla:
* [[Törki]] söylämnäre öçen [[Çığış Törekstan]], [[Äfğänstan]], [[Ğíraq]], [[İran]]da qullanıla
* [[Farsí tele]] öçen [[İran]]da
* [[Körd tele]] öçen [[Ğíraq]]ta
* [[Urdu tele|Urdu]], [[Kaşmir tele|Kaşmir]], [[Sindhi tele|Sindhi]] wä [[Baluçí tele]] öçen [[Päqstan]]da
 
Elek qullanıldı:
* [[Törki]] teleneñ bar söylämnäre öçen ([[1926]].-[[1928]]. yıllarına qädär)
* [[Afrikan tele]] öçen
* [[Belarus tele]] öçen ([[Tatar]]lar qullandı)
* [[Qıtay tele]] öçen ([[Möslim]]närdä)
 
== Ğäräp tele wä sanaq ==
 
Ğäräp xärefläre [[Unicode]] eçendä “Ğäräp öleşendä” (U+0600–U+06FF) yatalar. ''Ğäräp xärefläreneñ Berençe töre'' U+FB50–U+FDFF urınnarın alğannar, wä ''Ğäräp xärefläreneñ İkençe töre'' U+FE70–U+FEFF urınnarda. Sanaqta Ğäräpçä mäten uqılış buyınça saqlana, törle programnar isä anı inde üzençä kürsätälär.
 
Monnan tış Ğäräp älifba belän yazu öçen berniçä berbaytlı [[bilgelämä]] dä qullanıla, mäsälän [[ISO-8859-6]].
 
== Monı da qara ==
* [[Ğäräp tele]]
* [[Ğäräp sannarı]]
 
== Päräwezdä ==
1544

правки