«Mongol tele» битенең юрамалары арасында аерма

13 байт добавлено ,  1 ел элек
к
/
к (wikidata interwiki)
к (/)
Тамга: отменено
{{TwinLAT|Монгол теле}}
{{tel|isem=Mongol tele|üzisem=Монгол
|ğäilätöseƣəilətɵse=yellowgreen| däräcädərəcə=-
|illärillər=[[Mongolía]], [[Qıtay]], [[RäsäyRəsəy]], [[QırğızstanQırƣızstan]]…
|region=Urta [[Asía]], Yıraq KönçığışKɵnçıƣış
|söyläşüçesɵyləşüçe=5,7 million
|ğäiläƣəilə=[[Altay telläretelləre]]
:Mongol tarmağıtarmaƣı
::TönyaqTɵnyaq ÜzäkÜzək Mongol törkemetɵrkeme
::::'''Mongolça'''
|räsmirəsmi=[[Mongolía|Mongol Réspublikası]]
|idäräidərə=-
|iso1=mn|iso2=[http://www.ethnologue.org/show_iso639.asp?code=mon mon]|sil=-
}}
 
'''Mongol tele'''. Bu termin [[Mongolía]]nıñnıꞑ [[Mongollar]]ı tele barça Mongol törkemetɵrkeme telläretelləre añlataaꞑlata. Monnan tış "Mongol tele" terminı belänbelən şulay uq borınğıborınƣı ğomumiƣomumi Mongol tele hämhəm iske yazu Mongol tele añlanaaꞑlana.
 
== Mongol tele tar mäğnädäməƣnədə ==
[[Mongollar]]nıñnıꞑ, töptɵp [[Mongolía|MR]] xalqınıñxalqınıꞑ [[Eçke Mongolía]]nıñnıꞑ törletɵrle [[Qıtay]] regionlarında yäşiyəşi torğantorƣan ayırım törkemnärneñtɵrkemnərneꞑ tele. TöpTɵp dialekt buyınça yış ''xalxa*mongol'' ğadiƣadi ''xalxa'' atala.
Xalxa teleneñteleneꞑ ädäbiätədəbiət normı hämhəm [[Mongolía|MNR]] däwlätdəwlət tele xälätxələt bar. Anda söyläşüçelärsɵyləşüçelər sanı 2.3 mill. keş. çaması([[1995]]). Xalxa dialektı mongol tele dialektlar üzäküzək törkemenätɵrkemenə keräkerə. AnıñAnıꞑ beländerbelənder berättänberəttən könçığışkɵnçıƣış da könbatışkɵnbatış gruppları şulay uq ayırılalar. Dialektlar arasındağıarasındaƣı ayırımlıklarnıñayırımlıklarnıꞑ nigezdänigezdə [[Fonetika|fonetik]] täbiğätetəbiƣəte bar.
 
Mongolía milli tele bularak ul Mongol xalıq révolütsiyäsennänrévolütsiyəsennən ([[1921]]) soñsoꞑ xalxa dialektı buyınça tözelätɵzelə başladı. [[1943]]nçe yıldan birle anıñanıꞑ [[kirillik älifbaəlifba]] buyınçağıbuyınçaƣı yazuwı bar.
 
== Mongol telläretelləre törkemetɵrkeme ==
Xalxa-mongol belänbelən mongol yazuwı tele mongol telläretelləre törkemenätɵrkemenə kerälärkerələr. Bu törkemtɵrkem kiläçäkkiləçək törkemnärgätɵrkemnərgə bülenäbülenə: TönyaqTɵnyaq-Mongol telläretelləre: [[burât]], [[qalmıq]], [[Ordos tele|ordos]], [[Xamnígan tele|xamnígan]], [[Oyrat tele|oyrat]]; KönyaqKɵnyaq-Mongol telläretelləre: [[Dagur tele|dagur]], [[Şira-Yugur tele|şira-yugur]], [[Dongxiang tele|dongxiang]], [[Baoan tele|baoan]], [[Tu tele|tu]]; [[mogol tele]] [[Äfgänstanəfgənstan]]da ayırımça bula. Bu tellärtellər ber-bersenäbersenə bik yaqın.
 
Üz tözüwetɵzüwe buyınça, bolar agglütinativ tellärtellər flektivlek elementläreelementləre belänbelən bula. Küpçelek tellärdätellərdə (qalmıqtan hämhəm burâttan başqa) şäxessezşəxessez fiğilfiƣil törlänüetɵrlənüe sífatlı. Monnan tış morfologiämorfologiə sferasında alarda süz alıştıruı hämhəm süz eşäweeşəwe arasındağıarasındaƣı ayırma yuq. MäsälänMəsələn, [[kileş]] formaları ber süzneke yañayaꞑa süzlärsüzlər kebek bula hämhəm tağıntaƣın ber tapqır kileş buyınça törlänätɵrlənə alalar. İälekİəlek almaşlıqları urınında ayırım affíkslar bar: şäxesleşəxesle şäxessezşəxessez. Predikativ affíkslar buluı, isemlärisemlər fiğilfiƣil kebek törlänätɵrlənə alalar, dip täesirtəesir qaldıra. Süz törläretɵrləre yomşaq ayırıla. Bolar: [[isem]], [[fiğilfiƣil]] üzgärmäüçeüzgərməüçe kicäkçälärkicəkçələr. İsem sífat küpçelek tere tellärdätellərdə hämhəm yazu tellärendätellərendə morfologikça tügel äə [[sintaksís]] funktsiäsefunktsiəse belänbelən genägenə ayırılalar.
 
Sintaksísta spetsial bilgelänüçebilgelənüçe aldında bilgeläwçebilgeləwçe urını, cömläcɵmlə axırında fiğilfiƣil urını da bilgelänüçebilgelənüçe bilgeläwçebilgeləwçe kileş san buyınça kileşterü yuqlığıyuqlıƣı bula.
{{Lang-stub-lat}}
 
[[Төркем:Mongol tele]]
[[Төркем:Mongol telläretelləre]]
1 234 896

правок