«Казан (Идел буе) федераль университеты» битенең юрамалары арасында аерма

төзәтмә аңлатмасы юк
Нет описания правки
[[2009 ел]]ның 21 октябрендә [[Русия]] президенты фәрманы буенча Казан Дәүләт Университеты нигезендә — Казан (Идел буе) федераль университеты оештырыла<ref>http://www.azatliq.org/content/article/1857671.html</ref>.
 
КФУ эченә ''Казан дәүләт финанс һәм икътисад институты'', ''[[Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты]]'' һәм ''[[ТР Президенты]] буендагы дәүләт һәм муниципаль хезмәте академиясе'' кертелә. Реорганизация нәтиҗәсендә, элекке КДУның факультетларының бәгъзеләре институт статусын ала, [[Казан федераль университетының татар филологиясе һәм тарихы факультеты|кайберәүләтекайберәүләре]] кушылган ЮУЙлары белән берләштерелә.
 
''Русия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектлары җыентыгы''на кертелгән. [[Университет урамы (Казан)|Университет]], [[Астрономия урамы (Казан)|Астрономия]], [[Лобачевский урамы (Казан)|Лобачевский]] һәм [[Профессор Нужин урамы (Казан)|Профессор Нужин]] урамнары арасындагы кварталын биләп торучы Казан университетының мигъмари ансамбле Русиянең тарихи-мәдәни, шәһәр төзү һәм мигъмари һәйкәле, Казанның истәлекле урыны булып санала.
 
== Университетның исеме ==
1918 елда Казан университеты «Казан дәүләт университеты» дип үзгәртелә. [[Владимир Ленин|В. И. Ленин]] үлгәннән соң, 1924 елның 26 гыйнварында ССБР Үзәк сайлау комиссиясе карары белән югары уку йорты аның хөрмәтенә «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» дигән исем бирелә. Бу исем рәсми рәвештә 1925 елның 29 июнендә ВЦИК Президиумы тарафыннан раслана.
 
1955 елда бүләклү сәбәпле « В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт Хезмәт Кызыл Байрагы орденылы университет» исемен алыштыра, ә 1979 елдан «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге [[Ленин ордены]] һәм [[Хезмәт Кызыл Байрагы ордены]] дәүләт университеты» дип атала.
 
1990 нчы еллар башыннан һәм 2010 елга кадәр вуз «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты» исемендә йөри (КДУ).
[[Русия Федерациясе Президенты]] [[Дмитрий Медведев|Д. А. Медведевның]] 2009 елның 21 октябрендәге Указы нигезенә ярашлы, Казан университеты базасында Казан [[Идел буе федераль округы|Идел буе федераль округының]] үзәк югары уку йорты — Идел буе федераль университеты <ref name="ukaz2009">Указ Президента РФ от 21 октября 2009 года № 1172 «[http://kremlin.ru/acts/5793 О создании федеральных университетов в Северо-Западном, Приволжском, Уральском и Дальневосточном федеральных округах]» // [[Собрание законодательства РФ]]. — 2009. — № 43. — Ст. 5048.</ref>. төзелергә тиеш иде.
 
Югары уку йортының студентлар-укытучылар составы аның исемен "Идел буе"на үзгәртүгә каршы протест белдерүе уңаеннан, РоссияРусия һәм [[Татарстан Республикасы Президенты|Татарстан]] президентлары аның артыннан "Казан университеты" тарихи исемен саклап калырга килештеләр.<ref>[http://www.business-gazeta.ru./article/16134/6/ Студенты КГУ устроили сходку против переименования вуза в ПФУ] // Газета «БИЗНЕС Online». — 26 октября 2009 года.</ref> [[Русия Хөкүмәте|Русия Хөкүмәте Рәисе]] [[Владимир Путин|В. В. Путин]] тарафыннан 2010 елның 2 апреленнән үзгәртеп оештырыла торган университетка рәсми рәвештә «Казан (Идел буе) федераль университеты» дигән гомуми исем бирелде.<ref>[http://www.business-gazeta.ru./article/16254/14/ Мякзюм Салахов: Казанский университет сохранит историческое имя] // Газета «БИЗНЕС Online». — 28 октября 2009 года.</ref>.
== Кампус урнашуы ==
Казан федераль университеты 223 360,9 м² уку-лаборатор мәйданнарына, 699 272,82 м² (614 объект) милек комплексы мәйданнарыныа һәм 364,3 га (76 кишәрлек) җир комплексы мәйданнарына ия<ref name="facts">''Цифры и факты'' // Сайт Казанского (Приволжского) федерального университета.
 
=== Империя чоры ===
Казан университеты - Русиядә иң мөһим фәнни мәктәпләре һәм җәмгыятьләре булган иң борынгы өч [[Югары уку йорты|классик университетлврныңуниверситетларның]] берсе.
 
1804 елның 5 (17) ноябрендә император [[Александр I]] тарафыннан расланган Грамота һәм Казан университеты Уставы имзаланган.
 
Университетның беренче студентлары 1805 елның февралендә Казан гимназиясен (башта [[Мәскәү университеты|Мәскәү университетының]] "аерым өлеше"<ref>Указ Правительствующего Сената от 21 июля 1758 года об учреждении гимназии в городе Казани // [[Полное собрание законов Российской империи]]. — Т. 15. — С. 242.</ref>) тәмамлаучылар була, ул вакытта университет анда урнашкан булган.
 
1814 елда классик университетның дүрт бүлеге: әхлакый һәм сәяси фәннәр, физик һәм математика фәннәре, табиб фәннәре һәм сүз фәннәре факультетларынынңфакультетларының «тулы ачыш»ы була.
 
Томск университетына нигез салынганчы Казан университеты РоссияРусия империясенең иң көнчыгыш университеты булган: аның округына [[Идел буе]], [[Кама буе]], Урал аръягы, Себер һәм Кавказ кергән.
 
Беренче унъеллыктан ук Казан университеты (беренче [[Беренче Казан ирләр гимназиясе|Казан гимназиясе]] белән берлектә) көнчыгыш телләрен һәм көнчыгышны өйрәнүнең әйдәп баручы үзәге булып киткән.
 
[[1819 ел]]да университетта М.Л. Магницкийның ревизиясе була, ул университетта «вольнодумлык һәм аллаһсызлык рухы»н таба. Ул үз докладында императордан университетны «халык алдында җимерүне» таләп итә, тик [[Александр I]] докладка «Нигә җимерергә, төзәтергә була»дигән резолюция сала. Магницкий Казан уку округының попечителе итеп билгеләнә, бу университеттагы массакүләм реформаларга китерә: күп кенә профессорлар эштән азат ителә, китапханәдән «зарарлы» китаплар алына, студентлар өчен каты казарма режимы билгеләнә.
[[Файл:Kazan University, 1832.jpg|thumb|250px|1830нчы елларда Казан университеты]]
1825 елда университетның [[Казан университетының баш корпусы (Казан)|төп корпусы]] төзелә, ә 1830 елда университет комплексы төзелә: [[Казан университеты китапханәсе бинасы (Казан)|китапханә]], [[Казан университетының химия лабораториясе бинасы (Казан)|химия лабораториясе]], [[Казан университетының анатомия театры бинасы (Казан)|анатомия театры]], [[Казан университетының астрономия күзәтүханәсе бинасы (Казан)|Астрономия обсерваториясе]], клиника биналары (оештыруда профессор Ф.О. Йеллачичның әйдәүче ролен аеруча билгеләп үттеләр) һәм башкалар.
 
Югары уку йорты эре мәгариф һәм фән үзәгенә әверелә. Анда берничә фәнни юнәлеш һәм мәктәп формалаша: химия, математика, көнчыгышны өйрәнү, археология, тарих һәм этнография, медицина, геология, геоботаника һәм башкалар.
1835 елда [[Николай I]] уставы кабул ителгәч, өч факультет эшли башлый: фәлсәфә (сүз һәм физика-математика бүлекләре), юридик һәм табиб.
 
1837 елда университетта РоссиядәРусиядә беренче Кытай[[кытай теле]] кафедрасы оештырыла.<ref>[http://russian.people.com.cn/31517/6969230.html Триста лет китайского языка в России<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>.
 
1844 елда Казан университеты профессоры [[Карл Клаус]] тарафыннан ачылган РоссияРусия хөрмәтенә [[Рутений]] дип атала, бу элемент патша РоссиясендәРусиясендә ачылган бердәнбер химик элемент һәм Русиядә/ ССРБ-дә ачылган бердәнбер табигый химик элемент дип исәпләнә.
 
[[1850 ел]]да Санкт-Петербург университетының көнчыгыш факультеты барлыкка килү сәбәпле, Казан университетыннан барлык көнчыгыш өйрәнү материаллары һәм коллекцияләре тулысынча башкалага күчерелә.
1875-1883 елларда университетта Казан лингвистика мәктәбе формалаша.
 
[[Русия ватандашлар сугышы|Ватандашлар сугышы]] вакытында 1918 елның август-сентябрь айларында [[Казанны штурмлау (1918 ел, август)|Казанны штурмлау]] , соңрак Казан [[Эшче-крестьян Кызыл Армиясе|Эшче-Крестьян Кызыл Армиясенең]] [[Qazan Operatsiäse|Казан операциясе]] чорында, Казанда яшәүчеләрнең шактый өлеше, шул исәптән университетның күп санлы студентлары һәм укытучылары Казанны ташлап китә.
 
Күп кенә «качкан» Казан университарийлары яңа ачылган Томск һәм Иркутск университетларына алына.<ref>''Малышева С. Ю.'' [http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg:/numbers/2003_1_2/02/02_5/ «Великий исход» казанских университариев в сентябре 1918 года] {{Wayback|url=http://www.archive.gov.tatarstan.ru/magazine/go/anonymous/main/?path=mg%3A%2Fnumbers%2F2003_1_2%2F02%2F02_5%2F |date=20181123221608 }} // Научно-документальный журнал «Гасырлар авазы — Эхо веков». — 2003. — № 1-2.</ref>.
Шулай итеп, университетның төп корпусында Академия президиумы (вице-президентлары [[Отто Шмидт|О. Ю. Шмидт]] һәм Е. А. Чудаков җитәкләгән, ә 1943 елдан - А. Ф. Иоффе һәм Л. А. Орбели) урнаша, шулай ук берничә эре академия институты, шул исәптән ФИАН, Физпроблемалар һәм Физтех институты Казан университетында эшли.
 
[[1945 ел]]ның апрелендә университет һәм академик бүлекчәләр базасында [[РФА КФҮ|ССБР Фәннәр академиясенең Казан филиалы]] оештырыла.
 
[[1952 ел]]да Казан юридик институты (элеккеге Совет хокукы институты) яңадан КДУ юридик факультеты итеп күчерелә.
 
==Хәзерге тарих==
[[1996 ел]]да университет РоссияРусия Президенты указы белән «Русия Федерациясе халыкларының аеруча кыйммәтле мәдәни мирас объектларының дәүләт җыентыгы»на кертелде (башта В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университеты буларак <ref>Указ Президента РФ от 30 июля 1996 года № 1112 «О включении отдельных объектов в Государственный свод особо ценных объектов культурного наследия народов Российской Федерации» // Собрание законодательства РФ. — 1996. — № 32. — Ст. 3894.</ref>), 2010 елдан КФУ буларак<ref>Указ Президента РФ от 26 октября 2010 года № 1289 «О внесении изменения в Указ Президента Российской Федерации от 30 июля 1996 года № 1112 „О включении отдельных объектов в Государственный свод особо ценных объектов культурного наследия народов Российской Федерации“» // Собрание законодательства РФ. — 2010. — № 44. — Ст. 5661.</ref>.
 
== Институтлар һәм факультетлар ==
79 055

правок