«Франция» битенең юрамалары арасында аерма

202 байта убрано ,  10 ай элек
Аурупа
(Аурупа)
:::::{{twinCYR|Fransiä}}
{{Дәүләт-2
|Татарча исем = Франция РеспубликасыҖөмһүрияте
|Чын исем = République française
|Дәүләт исеме = Франции
|Һимн исеме = Марсельеза
|Аудио = La Marseillaise.ogg
|Идарә итү формасы = президент-парламент республикасыҗөмһүрияте
|lat_dir =N |lat_deg = 46|lat_min = 51|lat_sec = 0
|lon_dir =E |lon_deg =2 |lon_min =34 |lon_sec = 0
|Харитада = EU-France.svg
|Тел = [[француз теле]]
|Нигезләнгән = [[843]] ([[Верден килешүе]])<br />[[1958]] (Бишенче республикасыҗөмһүрият)
|Башкала = [[Париж]]
|Эре шәһәрләр = [[Париж]], [[Марсель]], [[Лион]], [[Тулуза]], [[Бордо]], [[Лилль]]
|КПҮИ дәрәҗәсе = <span style="color:#090;">үтә югары</span>
|Акча берәмлеге = [[евро]] (EUR)<ref name="euro">1999 елга кадәр Франция франкы.</ref>
|Домен = [[.fr]]<ref name="domen">Шулай ук [[.eu]], ЕвропаАурупа союзыберлеге әгъзасы буларак</ref>
|Телефон коды = 33
|Сәгать поясы = CET ([[UTC+01:00|UTC+1]], җәен [[UTC+2]])
}}
'''Франция''' ({{lang-fr|France}} {{IPA|[fʁɑ̃s]}}, [[Иске татар әдәби теле|иске тат.]] ''فرانسە/فرانسا'', ''Франсә/Франса, Фәрәнсә''<ref>https://docviewer.yandex.ru/?lang=tt&name=105.rtf&tm=1519934451&tld=ru&text=фәрәнсә&url=http%3A%2F%2Fold.kpfu.ru%2Ff11%2Fbin_files%2F105.rtf&lr=43&mime=rtf&l10n=ru&sign=e34c2fd3cf116a1bc6498fb2c6c3ec14&keyno=0</ref>), рәсми атамасы '''Франция РеспубликасыҖөмһүрияте''' (''République française'') — [[Көнбатыш Аурупа|Көнбатыш Европа]]да урнашкан [[дәүләт]]. Башкала — [[Париж]] шәһәрекаласы. Ил исеме борынгы герман кабиләсе исеменнән килә — [[франклар]]. Зурлыгы буенча ЕвропадаАурупада өченче ил, ЕвропаданАурупадан башка Франциянең диңгез арты җирләре Көньяк Америкада һәм Африкада урын алган. {{Күчү|#Географик мәгълүмат|1}}
 
Франция атом-төш коралына ия булган ил, [[Аурупа берлеге|Европа союзы]]н оештырган илләрнең берсе, [[НАТО]] әгъзасы. [[БМО]]ның [[Иминлек шурасы|Иминлек советы]]ның биш даими әгъзаларның берсе. Дөнья сәясәтендә Франция иң актив илләрнең берсе. Биредә [[ЮНЕСКО]], [[Икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы]], [[Интерпол]] кебек оешмаларның штаб-фатирлары урнаша. {{Күчү|#Халыкара элемтәләр|1}}
 
Франция халкының саны — 65 595 620 кеше ([[2017 ел]]га фараз<ref>[https://www.insee.fr/fr/information/2411675 Population] {{ref-fr}} Institut national de la statistique et des études économiques.</ref>), диңгез арты җирләре белән бергә исәпләгәндә — 66 991 000 кеше. Аларның 90 %-ы — Франция ватандашлары. Халыкның 45 %-ы теге яки бу дин тарафдары булмавын белдерә, 45 %-ы — [[католиклар]]. Илдә мөселманнар саны арта бара, 2015 елда "Le Monde" басмасы исәпләве буенча, Франция халкының 8 %-ы — [[мөселманнар]]<ref>Alexandre Pouchard et Samuel Laurent. [https://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/21/que-pese-l-islam-en-france_4559859_4355770.html Quel est le poids de l'islam en France?] {{ref-fr}} Le Monde (21 janvier 2015).</ref>. {{Күчү|#Халык|1}}
{{Төп мәкалә|Франция географиясе}} {{Төп мәкалә|Франциянең диңгез арты җирләре}}
[[Рәсем:Satellite image of France in August 2002.jpg|left|250px|thumb|Галәмдән күренеш]]
Франциянең күпчелек өлеше [[Көнбатыш Аурупа|Көнбатыш Европа]]да урнашканурнаша. Коры җир буенча ул төньяк-көнчыгышта [[Бельгия]], [[Лүксимбур|Люксембург]] һәм [[Алмания]] белән, көнчыгышта [[Алмания]] һәм [[Швейцария]] белән, көньяк-көнчыгышта [[Монако]] һәм [[Италия]] белән, көньяк-көнбатышта исә [[Испания]] һәм [[Андорра]] белән чиктәш. Көнбатышта һәм төньякта ил территориясе [[Атлантик океан]] ([[Бискай култыгы]] һәм [[Ла-Манш бугазы]]), көньякта [[Урта диңгез]] тарафыннан юыла. Франциянең диңгез буе чикләре 5500 километр тәшкил итә.
 
Илнең гомуми мәйданы 547 мең км² (буйсынган территорияләр белән 643,4 мең км²). Франция [[Көнбатыш Аурупа|Көнбатыш Европа]]ның иң зур дәүләте булып тора, ул [[Аурупа Берлеге|Европа Союзы]] җиренең якынча биштән бер өлешен тәшкил итә, зур диңгез киңлекләренә ия. Аурупа өлешеннән тыш, Франция составына шулай ук [[Урта диңгез]]дә урнашкан [[Корсика]] утравы һәм егермедән артык диңгез арты җирләре керә. Алар арасында [[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Гвиана]], [[Реюньон]], [[Майотта]] кебек департаментлар; [[Сен-Мартен]], [[Сен-Бартельми]], [[Француз Полинезиясе]] кебек диңгез арты җәмгыятьләре; [[Яңа Каледония]] кебек махсус статуслы берәмлекләр дә бар.
 
Илнең иң биек тау башыноктасы — [[Монблан]] тавы (диңгез дәрәҗәсеннән 4810 м биеклек), иң түбән ноктасы — [[Рона]] елгасы дельтасы (диңгез дәрәҗәсеннән 2 м түбән). Иң озын елагалар: [[Луара]] (1020 км), [[Рона]] (812 км), [[Сена]] (775 км), [[Гаронна]] (650 км). Урманнар ил территориясенең 27 %-ын били.
 
=== Рельеф ===
Урта гасыр чорында Франция озак вакыт дәвамында көчсезләнгән һәм таркау булган. Патшаның хакимияте күбрәк административ түгел, дини көчкә ия булган. 11 гасырда кенәзләр хакимияте нык көчәйгән, Нормандия, Фландрия, Лангедок табигате буенча аерым патшалыкларга әйләнгән.
 
Кыйрал хакимияте кискен көчезләнгән. [[IX гасыр]]да [[викинглар]] Франциягә даими рәвештә һөҗүм итеп торалар, 911 елда алар Нормандия герцоглыгынаһерцоглыгына нигез сала. [[X гасыр]]ның азагында Франция ике дистә герцоглыккаһерцоглыкка бүленгән булган, кыйрал хакмияте номиналь генә булып калган. [[987 ел]]да Капетинглар династиясе хакимияткә килә. Капетинглар хакимлеге [[тәре яулары]], Францянең үзендә дини сугышлар, беренче парламент (Генераль штатлар) чакыру һәм [[Авиньон әсирлеге]] белән игътибарга лаек.
 
Франция белән Англия арасында булган [[Йөз еллык сугыш]] (1337—1453) нәтиҗәсендә эшләп чыгару һәм сәүдә кискен кимәйгән, халык массаларының әхвале авырайган, Жакерия (1358) һ.б. халык күтәрелешләр булып үткән. 15 гасырның икенче яртысында Франция икътисады аякка баскан, кыйрал хакимияте ныгый барган.
*** [[7 апрель]] — Франциядә озынлыкны үлчәү берәмлеге булып [[метр]] кабул ителә.
*** [[1 октябрь]] — [[Бельгия]] Франциягә кушыла.
* [[1807 ел]] [[7 июль]] — [[Русия|Россия]] һәм [[Наполеон]] Франциясе арасында [[Тилзит килешүе]].
* 1848—1852 — Икенче республика.
* 1870—1940 — Өченче республика.
[[File:France (+overseas), administrative divisions - russian (multizoom).svg|left|thumb|221x221px|Франциянең диңгезарты биләмәләре]]
[[File:France departements regions narrow.jpg|thumb|172x172px|Франция төбәкләре]]
Франция 27 төбәккә бүленә; шуларның 21е ЕвропаАурупа кыйтгасына, 1 — Корсика утравында урнашкан һәм калган бишесе — диңгезарты төбәкләр ([[Гваделупа]], [[Мартиника]], [[Гвиана]], [[Реюньон]], [[Майотта]]). Франция төбәкләре юридик автономиягә ия түгел, ләкин аларның үз [[салымнар]]ны гамәлгә кертү һәм бюджетны раслау хокукы бар.
 
27 төбәк 101 департаментка, 342 бүлгегә һәм 4039 [[кантон]]га бүленә.
 
Шуннан тыш, Француз РеспубликасыҖөмһүрияте составына 5 диңгезарты территория ([[Француз Полинезиясе]], [[Уоллис һәм Футуна]] утраулары, [[Сен-Пьер һәм Микелон]], Сен-Бартелеми, Сен-Мартен) һәм өч аерым статуслы территория ([[Яңа Каледония]], Клиппертон, Француз Көньяк һәм Антарктик территорияләре) керә.
 
== Мәдәният ==
22 323

правки